Groningse akkerbouwer steekt nek uit met 300 hectare mosterdteelt

Het voorjaar overvalt André Edens elk jaar weer. Op het erf in Groningen schuiven machines, mensen en plannen door elkaar. ‘Wat nu eerst, wie moet het doen, wat hebben we nodig en heb ik dat al? Dan moet ik eerst weer overzicht krijgen’, zegt de Groningse akkerbouwer. Niet gek als je ziet wat het bedrijf allemaal voor veranderingen heeft doorgemaakt, met mosterd als nieuwe teelt op inmiddels forse schaal.

Wat bij Edens in 2017 begon met 3 hectare voor een provinciaal local-for-localproject, is nu een teelt van zo’n 300 hectare voor mosterdmaker Marne Mosterd in Groningen. De akkerbouwer nam het ouderlijk bedrijf in 1998 over, met locaties in Bellingwolde en net over de grens in Duitsland. In 2004 kocht hij een bedrijf in Nieuw Beerta erbij. Dit is nu de hoofdlocatie.

Al snel na de overname volgden meer pacht, grondruil en aankoop van grond. ‘Vanaf het begin heb ik waar mogelijk proberen te groeien’, vertelt Edens. Het bouwplan bestond jarenlang uit wintertarwe, suikerbieten en eerder ook gerst. Tarwe en bieten worden overigens nog steeds geteeld op een areaal van respectievelijk 200 en 100 hectare.

‘Ik sta altijd overal voor open. Zo zaaide ik in 2010 op een paar ‘schapenkampjes’ mosterd voor het inmiddels failliete bedrijf Abrahams Mosterdmakerij in Eenrum.’ Volgens Edens zorgde deze eenmalige actie voor de nodige media-aandacht en zodoende kwam de provincie Groningen in 2017 bij hem terecht. Zij zocht lokale telers voor een provinciaal local-for-localproject.

Tijdens het project benadrukte de akkerbouwer al vrij snel dat hij geen tuinder is. ‘Zo’n project is leuk en daarom heb ik ook meegewerkt, maar 3 uur dorsen en een volledige werkdag de maaidorser schoonmaken vond ik een scheve verhouding. Vandaar dat ik meteen de intentie had om op te schalen. Bij meer hectares wordt het ook interessanter om te investeren in procesoptimalisatie.’

Areaalsprong bij start oorlog

Na 3 hectare in 2017 volgde een jaar later 14 hectare en de daaropvolgende jaren 28 hectare, 48 hectare en 52 hectare. De echte areaalsprong kwam in 2022 na de Russische inval in Oekraïne. Destijds haalde Marne Mosterd bijna al het mosterdzaad uit Oekraïne. Toen de aanvoer vanwege de oorlog stokte, vroeg Edens direct of hij zijn areaal verder mocht opschroeven. ‘Het antwoord was: heel graag.’ In korte tijd regelde hij via teeltpacht en grondruil zo’n 240 hectare extra.

Dit jaar teelt Edens 300 hectare mosterd. Om de afzet te garanderen, heeft hij een afspraak voor vijf jaar met zijn afnemer. Dit betreft 300 hectare met een optie voor een plus of min van 10 procent. Meer kan alleen als Marne Mosterd dit op de markt kwijt kan. Het bedrijf verwerkt ook nog Oekraïens zaad en wil doorgroeien van 5.000 ton naar 10.000 ton mosterd op jaarbasis.

Edens’ doel is om gemiddeld zo’n 300 ton te leveren, ongeveer 6 procent van de huidige behoefte van Marne Mosterd. Zijn mosterd is duurder voor de consument en komt in een andere pot dan de Oekraïense mosterd. ‘Als er een plusje is, is er wat te delen. Maar waar niets te delen is, moet je niet gaan delen’, filosofeert de ondernemer. Ondanks dat hij streeft naar een jaarlevering van 300 ton, past een contract op basis van hectares beter bij de risico’s van de mosterdteelt.

Saldo van 2.500 euro

Edens: ‘De opbrengst schommelt nogal. Vorig jaar zat ik boven 1 ton per hectare maar in 2023 en 2024 door verschillende reden onder de 200 kilo.’ Het saldo van mosterd komt bij een hectareopbrengst van 1 ton grofweg uit op 2.500 euro netto per hectare. Meer dan met tarwe als je het stro ook verkoopt. Hoe kan het dat de mosterdopbrengst zo sterk varieert? ‘Vooral door vraatschade van larven van de bladrandwesp en slakken’, antwoordt Edens. Slakkenschade was vooral te zien in doorgezaaide graspercelen.

Eerder zaaide de akkerbouwer bij voorkeur direct in een pas doodgespoten graszode van veehouderijen. ‘We hebben een zaaimachine die door de zode heen kan zaaien. Als het gras begint af te sterven, kiemt de mosterd in de vochtige grond onder de zode. Het voordeel is dat je weinig last krijgt van onkruid, lage kosten hebt en de grond verder met rust laat.’ Mosterd wortelt diep en verbetert de structuur.

Het probleem is dat het vochtige klimaat onder de zode niet alleen gunstig is voor mosterd, maar ook voor slakken. ‘Die vinden mosterd lekkerder dan gras’, verklaart Edens. ‘Er waren percelen die we een keer hebben overgezaaid en waar we alsnog niets van hebben geoogst door de schade van slakken.’

Larven van bladrandwesp

Larven van de bladrandwesp kunnen ook flink huishouden. ‘Deze wespen beginnen ook van binnenuit te vreten. Ik heb eens een overzichtsfoto gemaakt van een perceel vanaf een dijk van een mestbassin. Toen schrok ik me kapot door hoeveel schade er al was aangericht. We oogstten nog geen 100 kilo van een hectare van een perceel waarvan ik eerst dacht dat het een topper zou worden.’

Gewasbeschermingsmiddelen zijn niet de oplossing. Er zijn maar weinig middelen toegelaten in mosterd, omdat het in Nederland een kleine teelt is. Staat een gewas niet expliciet op het etiket, dan mag het middel ook niet in dat gewas worden toegepast. ‘We zouden dezelfde middelen moeten kunnen gebruiken die zijn toegelaten in de koolzaadteelt, omdat mosterd nauw verwant is aan koolzaad’, redeneert Edens. Voor de mosterdteelt resteert een bespuiting met de herbiciden Roundup en Centium voor opkomst.

De teler hoopt dat twee herbiciden genoeg zijn. Vanwege de forse areaaluitbreiding kan hij nu lang niet al zijn mosterd direct in grasland zaaien. Bij zaaien op bouwland is de onkruiddruk hoger. Mechanische onkruidbestrijding zoals schoffelen is lastig vanwege de rijafstand van 12,5 centimeter. ‘Een snel sluitend gewas na een goede opkomst kan veel onkruid drukken. Het voordeel van mosterd is dat het een oliehoudend zaad is, dus opkomst is nooit een probleem. Tenzij vraatschade roet in het eten gooit.’

Rundveedrijfmest uitrijden

Voor de bemesting werkt Edens vooral met rundveedrijfmest. Dit jaar overweegt hij, ondanks de hogere prijzen, kunstmest erbij te strooien. Hier heeft hij in eerdere jaren ook goede ervaringen mee gehad. ‘Mosterd haalt stikstof goed uit de grond, maar zonder de juiste bemesting is er te weinig opbrengst.’

De oogst van mosterdzaad valt in augustus en september. Drie maaidorsers op het bedrijf geven flexibiliteit, zeker omdat het begin van de mosterdoogst vaak samenvalt met de oogst van de laatste tarwepercelen. Bij mosterd komt het oogstmoment nauw.

‘Dit gewas houdt het zaad niet lang vast’, legt Edens uit. ‘Als het rijp is, moet je direct dorsen.’ Van stam af combinen bespaart een bewerking, maar bij veel onkruid kan op zwad maaien juist beter zijn. ‘Het is telkens pionieren om te kijken wat het beste is.’

Optimale schoning

Na de oogst begint het werk in de schuur. Mosterd moet eerst worden gedroogd en vervolgens worden geschoond. Als het in de bigbags zit, moet het voor 99,5 procent zuiver zijn. Voor een optimale schoning investeerde Edens veel in een voorreiniger, trilzeef, stofafzuiger, silocomplex en recent in een kleursorteerder. Ondanks dat bepaalde apparatuur al een aantal jaar draait, is de ondernemer nog altijd druk met finetunen.

Op termijn wil Edens een bewaring bouwen voor enkel de mosterdopslag. ‘Nu gebruik ik dezelfde schuur voor tarwe en soms ook dezelfde inschuur- en transportlijnen. Dat is een risico. Een ‘food grade product’ afleveren, vraagt om strikte eisen en geen vermenging met tarwe of andere ongewenste delen.

Edens is ervan overtuigd dat de mosterdteelt perspectief heeft op zijn bedrijf. ‘Mijn zoon en de medewerkers hebben er ook aardigheid aan. We steken onze nek uit. Alles wat ik aan plannen noem, gaat over duizenden euro’s’, verklapt hij. Daarom is het wederzijdse vertrouwen met Marne Mosterd ook zo belangrijk. ‘We staan er allebei commercieel in, maar wel met respect voor elkaars situatie. We gunnen elkaar wat en weten elkaars situatie op waarde te schatten.’

Bedrijfsgegevens
André Edens heeft in het Groningse Nieuw-Beerta een akkerbouwbedrijf op 600 hectare. Binnen een groot werkgebied van 70 kilometer tussen Roodeschool en Vlagtwedde bestiert Edens met zijn vrouw, zoon en twee medewerkers een bedrijf met circa 100 hectare suikerbieten, 200 hectare wintertarwe en dit jaar 300 hectare mosterd. Vanwege het grote werkgebied varieert de grondsoort van lichte zandgrond tot zware klei.