Is de juiste combinatie van het stikstofslot eindelijk in beeld?

De verkenning 'De Nederlandse stikstofcrisis: Van verwarring naar verbinding' is heel helder: met een drieledige, samenhangende aanpak kan de stikstofproblematiek worden ontward. Met een gebiedsgericht emissiebeleid, ambitieuze beheerplannen voor Natura 2000-gebieden en een vergunningenbeleid dat is gebaseerd op doelsturing kan een einde worden gemaakt aan de huidige patstelling waarbij vergunningverlening stilligt en ondernemers niet weten waar ze aan toe zijn.

Het is het zoveelste stikstofonderzoek dat de afgelopen jaren is uitgevoerd. Wat het verschil maakt met al die anderen, is de opzet ervan en de achtergrond van de opstellers.

Met wetenschappers van Wageningen University & Research (Gerard Ros, Wim de Vries, Han van Dobben), milieu- en natuurrechtjuristen Harm Borgers en Chris Backes, wethouder Jan Lock (gemeente Molenlanden), hoogleraar ondernemerschap Henk Kievit en stikstofmodelbouwer Wouter de Heij kent het rapport een brede basis aan expertise.

In politiek Den Haag werd de verkenning positief ontvangen. CDA-Tweede Kamerlid Jan Arie Koorevaar noemt het rapport een 'cadeau voor Nederland'. 'Dit kan de basis vormen om Nederland van het slot te halen.'

Ook BBB is positief en ziet er vooral een bevestiging in van wat die partij al langer roept. 'Dit rapport is een belangrijke stap naar een meer realistische, uitvoerbare en eerlijke stikstofaanpak. Een aanpak waarin natuurherstel centraal staat, ondernemers perspectief krijgen en Nederland weer van het slot kan. Het kabinet moet dit rapport serieus nemen en nu eindelijk eens stappen zetten om de leegloop van boeren in ons land te stoppen', zegt BBB-Kamerlid Caroline van der Plas.

Het rapport zal naar alle waarschijnlijkheid betrokken worden bij het debat stikstof- en mestbeleid dat aanvankelijk op woensdag 1 april zou plaatsvinden, maar is verplaatst naar een nog te bepalen moment richting de zomer.

Twee sleutels

Tijdens het recente slotsymposium van de Praktijkaanpak Emissiearme Veehouderij sprak een van de opstellers van het bewuste rapport, Harm Borgers, over de twee sleutels die volgens hem essentieel zijn om het stikstofslot geopend te krijgen. De ene sleutel is integraal emissiemanagement, de tweede de toedeling van stikstofgebruiksruimte in gebiedsprocessen. Hij legde uit hoe het stikstofbeleid momenteel juridisch in de knoop zit: als boer doe je immers niet aan depositie maar aan emissie, maar toch is het huidige beleid gericht op depositie.

Volgens Borgers wordt het tijd dat boeren aan de gang kunnen met geteste technieken. 'In een hoger tempo dan nu het geval is, de overheid is aan zet. Er is duidelijkheid nodig over de instrumentenkoffer voor boeren: welke technieken en maatregelen kunnen voor welke sector? Wat is de emissienorm en kun je als boer intern en extern salderen met die norm? En welke financiële instrumenten als leningen, subsidies en de aankoop en verkoop van rechten zijn er?'

Tot zover de eerste sleutel, die volgens Borgers 'wel te realiseren' is. Het loopt echter spaak door de tweede sleutel. Daarvoor is het nodig dat provincies hun rol pakken om eenheid te creëren tussen natuurbeheer en emissiereductie. 'Een gecombineerde aanpak van generiek landelijk beleid en maatwerk in de gebieden.'

Borgers noemt drie niveaus van doelsturing die daarvoor nodig zijn. Proactieve doelsturing met concrete maatregelen voor instandhouding van natuurgebieden, preventieve doelsturing om verslechtering van natuurlijke kenmerken te stoppen en projectmatige doelsturing op activiteiten met een kans op significante gevolgen. 'De kern van sleutel twee is die combinatie. Provincies zijn aan zet om ze aan elkaar te knopen.'

'Beleid aansluiten op dagelijkse praktijk'

Tijdens het recente slotsymposium van de praktijkaanpak somt Zoet op wat in Gelderland allemaal gebeurt om de vergunningverlening verder los te trekken. 'Het gebied GEUS, ons strokenbeleid, vergunningen voor Lely Sphere en voor doelsturing. Gelderland is een van de provincies die volop deelnemen aan de praktijkaanpak.' De gedeputeerde bepleit daarnaast een noodwet die ervoor moet zorgen dat versneld vergunningen kunnen worden afgegeven.

Volgens Zoet gaat het om bruggen bouwen, met een aanpak waarin zowel sectoren als overheden hun verantwoordelijkheid nemen. 'De uitdaging ligt bij samenwerking. Laten we ervaringen met elkaar delen en die gebruiken als basis voor juridische borging van een model voor emissieverlaging dat ondernemers past. Op veel vlakken zijn we al goed bezig, dat moeten we verzilveren. Zo voeren we ook overleg met terreinbeherende organisaties over het beheer van natuurgebieden. Dat zijn geen vrijblijvende gesprekken.'

Uitganspunten

Het uitgangspunt moet volgens Zoet zijn het reduceren van emissies en het helpen van de natuur. Dat betekent ook dat bij ondernemers in de stroken rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden 'nog best wat kan, maar niet alles'.

Voor de BBB-gedeputeerde geldt dat hij gelooft in dromen. 'We willen innoveren, omdat we erin geloven. Ik wil mijn kinderen en kleinkinderen kunnen zeggen dat we hard hebben gewerkt aan de natuur, aan voedselzekerheid en aan een economisch sterk Nederland en dat we die stappen hebben kunnen zetten', besluit hij.

'Volgend jaar hopelijk weer vergunningen'

'Het is ambitieus, maar we denken dat het kan', stelt Verduin tijdens het slotsymposium van de Praktijkaanpak Emissiearme Veehouderij.

Vorige maand kwamen de eerste resultaten van de gezamenlijke monitoring naar buiten. Daaruit blijkt dat de stikstofuitstoot van de Noord-Hollandse melkveehouderij tussen 2019 en 2024 met 13 procent is afgenomen. In plaats van landelijke of meerjarige gemiddelden gebruikt Noord-Holland geanonimiseerde data van de melkveehouderij uit de eigen provincie met behulp van de KringloopWijzer. 'Een goed meetinstrument dat laat zien dat de sector al veel aan reductie doet', aldus Verduin.

'In de overeenkomst Stikstofreductie en Natuurherstel Noord-Holland staat dat we werken aan een generieke emissiereductie van 30 procent in 2035 ten opzichte van 2019. De nu gepresenteerde 13 procent reductie laat zien dat we al een substantiële bijdrage leveren', zegt Verduin.

Drie pilaren

De programmatische aanpak in Noord-Holland die dit jaar in de provinciale omgevingsverordening moet worden vastgelegd, bestaat uit drie pilaren. Zo wordt gewerkt aan 30 procent generieke geborgde emissiereductie tot 2035. Daarnaast geldt voor gebieden waar daar om wordt gevraagd een gebiedsspecifieke geborgde emissiereductie om voldoende depositiereductie te bereiken zodat natuurherstel mogelijk wordt. Hier geldt maatwerk, met aanvullende middelen voor uitkoop, technologie, extensivering en verplaatsing.

Verder wordt ingezet op geborgd natuurherstel door onder meer grondaankoop, inrichting en hydrologisch herstel.

'Doelen nooit 100 procent gerealiseerd'

Dat legt gebiedsregisseur van GEUS Breunis van de Weerd uit tijdens het slotsymposium van de Praktijkaanpak Emissiearme Veehouderij. Momenteel ligt er een 'houtskoolschets' van het aanbod dat het gebied aan de provincie doet.

'Een ammoniakreductie in kilo's gebaseerd op wat vanuit de sector, integraal kijkend, mogelijk is', zegt Van de Weerd. 'Met daarbij ook een bijdrage aan de overige doelen: natuurherstel, klimaat, Kaderrichtlijn Water en duurzaamheid. En een tijdpad waarlangs dit kan worden gerealiseerd', legt hij uit. 'Integraal wil zeggen dat een optimum wordt gezocht tussen alle relevante beleidsdoelen, al zal geen van deze beleidsdoelen voor 100 procent kunnen worden bereikt.'

Randvoorwaarden

Aan het bod zijn wel de nodige randvoorwaarden verbonden. Zo staan provincie en gemeenten aan de lat voor vergunningverlening, dient er budget te komen voor meerkosten en moet bij aanpassingen in beleid de ontstane stikstofruimte beschikbaar blijven voor de sector of het gebied.

In GEUS zitten veel kalverhouders. Volgens Van de Weerd is door toepassing van de best beschikbare technieken een verdere vermindering van hun ammoniakuitstoot met 80 tot 90 procent mogelijk, maar belemmert de dierenwelzijnswet de reductie tot wellicht slechts 50 procent. De wet schrijft voor dat de dieren naar buiten moeten kunnen. 'We ontkomen er niet aan een evenwicht te zoeken tussen de mate waarin natuurdoelen worden bereikt en de maatschappelijke aanvaardbaarheid van de maatregelen daarvoor.'

'Technologie is niet echt het knelpunt'

Tijdens het slotsymposium van de Praktijkaanpak Emissiearme Veehouderij geeft Van den Ende een presentatie over de ontwikkeling van landbouwsystemen. Volgens hem is de rol van praktijknetwerken heel belangrijk om te komen tot emissiereductie. Op die manier komen immers hobbels in beeld, stelt hij. Als voorbeeld noemt hij een gesloten stalsysteem. 'Dat is goed voor emissiereductie, maar niet voor dierwaardigheid.'

Volgens Van den Ende zullen intensieve bedrijven ook in de toekomst blijven bestaan. Kunstmatige intelligentie (AI) vraagt de maatschappij daarnaast ook om extensieve landbouw. 'Voor beide systemen geldt: innovatie is heel belangrijk. De vraag is op welke manier je innoveert.'

Sensoren

Hij geeft een aantal voorbeelden van innovaties waar WUR momenteel volop mee bezig is. 'Nieuwe sensoren, bijvoorbeeld voor het waarnemen van dierziekten. Of testen op weefsel in plaats van in het dier zelf. De ontwikkelingen in AI gaan momenteel keihard, dat moeten we zien te verknopen met de onderzoeken die we doen.'

In zijn presentatie ging de directeur ook in op de veranderende wereld, met steeds meer mensen die onvoldoende toegang tot goed voedsel hebben, terwijl de hoeveelheid landbouwgrond afneemt. 'Voldoende, minder, beter', vat hij de opgave voor de landbouwsector samen. 'De uitdaging wereldwijd is voldoende produceren, met minder mest, energie en gewasbeschermingsmiddelen en met steeds hogere kwaliteit.'