‘Politiek leert niet van crises: keten is nog even kwetsbaar’

Fotiou ziet dat het voedselsysteem onder druk staat door het heroplevend nationalisme, de concentratie van macht in de private sector en de afnemende politieke aandacht voor duurzaamheid. Tegenover Nieuwe Oogst blikt de directeur van de wereldvoedselorganisatie terug op decennia van beleidskeuzes rond voedselzekerheid, duurzaamheidsdoelen en internationale samenwerking.

Heeft het mondiale voedselsysteem geleerd van corona en de oorlog in Oekraïne?

‘Die ontwikkelingen hebben niet geleid tot fundamentele veranderingen. De kwetsbaarheden van het voedselsysteem zijn zichtbaar geworden, maar vrijwel niemand heeft serieus geprobeerd de ketens structureel veerkrachtiger te maken.’

‘Tot de coronapandemie zagen we een lichte vooruitgang in de bestrijding van honger, maar daarna was er weer een scherpe toename. Onze reactie was symptoombestrijding, geen herontwerp van het systeem.’

Waar zit de zwakte van het voedselsysteem?

‘Op meerdere plekken tegelijk. Aan de ene kant heb je miljoenen boeren die enorme hoeveelheden voedsel produceren. Aan de andere kant miljarden consumenten die geen enkele invloed hebben op het voedselsysteem. Boeren verdienen vaak centen per kilo, terwijl datzelfde product voor meerdere euro’s in de winkel ligt. Ook in Europa.’

‘Tussen boeren en consumenten zitten heel weinig bedrijven – letterlijk enkele tientallen – die verwerking, handel en distributie domineren. Deze bedrijven hebben vrijwel de volledige keten in handen. Het systeem is gericht op kortetermijnwinst. Dat is geen basis voor veerkracht.’

Heeft verregaande liberalisering dit probleem volgens u verergerd?

‘Het raamwerk voor internationale afspraken is sinds de jaren tachtig sterk versoepeld. Maar het grootste probleem is de tijdshorizon. Je kunt geen duurzaam en veerkrachtig voedselsysteem bouwen als beslissingen worden genomen op basis van zes tot twaalf maanden. Daarvoor is minimaal vijf jaar nodig. Overheden moeten steviger reguleren als we voedselzekerheid serieus nemen.’

Welke regio’s worden het hardst geraakt door de huidige geopolitieke spanningen?

‘Eerst het Midden-Oosten, daarna Sub-Sahara Afrika en vervolgens Noord-Afrika. Dat patroon is goed te voorspellen. Al snel zie je verstoringen in de aanvoer van basisproducten en stijgende energieprijzen, wat de productiekosten opdrijft. Daarna volgen logistieke problemen en tekorten aan kunstmest en bestrijdingsmiddelen, met gevolgen voor de volgende oogst. Juist die opeenstapeling maakt dit soort crises zo gevaarlijk.’

Is de voedselzekerheid in Europa echt op orde?

‘Europa zal geen echte tekorten kennen, maar betaalbaarheid wordt een groot probleem. Landen met voedselvoorraden zullen minder snel exporteren als hun eigen voedselzekerheid onder druk staat. Voor veel Europese huishoudens wordt voedsel simpelweg onbetaalbaar. Dat is geen toekomstscenario, het gebeurt nu al.’

Lees ook: Wereldwijd voedselsysteem is kwetsbaar

‘Gezond eten wordt steeds duurder en mensen schakelen over op goedkopere, minder voedzame en bewerkte alternatieven. Ik heb weinig bewijs gezien dat het Europese landbouwbeleid daadwerkelijk heeft bijgedragen aan verbetering van de voedselzekerheid. Integendeel, daar is sprake van achteruitgang.’

Is dat terug te zien in de voedselprijzen?

‘Er bestaat een index die de kosten van een gezond voedingspatroon berekent. En die index stijgt elk jaar. Gezond eten gaat niet alleen om voldoende calorieën, maar ook om de juiste voedingsstoffen.’

‘Volgens FAO-cijfers kost het in Nederland tegenwoordig ongeveer 3,30 euro per persoon per dag om gezond te eten, gecorrigeerd naar koopkracht. Voor een gezin van vier is dat zo’n 400 euro per maand, ruim 30 procent meer dan in 2019. Dat is een forse verslechtering in korte tijd.’

Wat is volgens u de kern van wat er mis is met het mondiale voedselsysteem?

‘Het systeem loopt vast op drie fronten tegelijk: betaalbaarheid, gezondheid en duurzaamheid. Binnen de Verenigde Naties praten we graag over ‘win-winoplossingen’, maar eerlijk gezegd zijn die op korte termijn vaak niet realistisch.’

‘Je kunt niet altijd op alle drie de terreinen tegelijk vooruitgang boeken. Als je doet alsof dat wel kan, krijg je beleid dat alles belooft en weinig oplevert.’

Is duurzame landbouw economisch haalbaar voor boeren?

‘Ja. Duurzaamheid maakt een boer niet minder rendabel, integendeel. Bij ecologische landbouw dalen de productiekosten vaak. Duurzame landbouw is niet hetzelfde als biologisch. Het gaat om verstandig gebruik van middelen, niet om een totaalverbod op alles. We hebben waarschijnlijk beide benaderingen nodig om aan voldoende voedingsstoffen te komen.’

‘Maar zonder aangepast beleid verandert er niets. De private sector zou het voortouw moeten nemen, vanwege de schaal en investeringskracht. Maar die werkt met jaarbudgetten, terwijl duurzame landbouw pas op langere termijn rendeert. Dit vraagt om een echte dialoog tussen overheden, bedrijven, wetenschap, maatschappelijke organisaties en internationale instellingen.’

Lees ook: Landbouw, industrie en retail waarschuwen voor wankele voedselketen

Wat schort er aan het huidige systeem?

‘We hebben een nieuwe, inclusievere vorm van voedseldiplomatie nodig. Het huidige systeem van internationale afspraken is grotendeels ontworpen na de Tweede Wereldoorlog en sluit onvoldoende aan bij de huidige economische realiteit.’

‘Tegenwoordig hebben bedrijven en financiële instellingen enorme invloed op nationale economieën. Die kun je niet langer alleen als toeschouwer behandelen. Deze actoren moeten verantwoordelijkheden krijgen die past bij hun macht. Dat vraagt om institutionele hervorming. En daar is weinig politieke bereidheid toe.’

Bent u in de loop van de tijd optimistischer of pessimistischer geworden?

‘De Rio-top van 1992 blijft voor mij het hoogtepunt. Die legde de basis voor de Parijse duurzaamheidsdoelen en de ‘Agenda 2030’. Sinds het Parijs-akkoord zie ik het politieke draagvlak langzaam afnemen. Op papier is de ambitie er nog, maar de bereidheid om te handelen verdwijnt.’

Wat geeft u dan nog hoop?

‘Dat jonge mensen, wetenschappers en technologische vernieuwers blijven zeggen dat het anders moet. De enige echte hoop is dat nieuwe generaties breken met het overconsumptiemodel van mijn generatie.’

‘Als die generaties dat luid en georganiseerd genoeg doen, verandert ook de politieke realiteit. Dat kan, leert de geschiedenis. Maar alleen als ze het lang volhouden.’

Over Stefanos Fotiou
De Griekse Stefanos Fotiou werkte meer dan 25 jaar voor de Verenigde Naties (VN), waarvan twintig jaar bij de FAO. Hij was getuige van de gevolgen van cruciale momenten: de bankencrisis in 2008, het klimaatakkoord van Parijs in 2015, de coronapandemie, de oorlog in Oekraïne en de recente geopolitieke spanningen. Zijn loopbaan speelde zich af op het snijvlak van economisch beleid, ecologische duurzaamheid en mondiaal bestuur.

Fotiou bekleedde directiefuncties bij diverse VN-agentschappen en onderhandelde onder meer over het mondiale duurzaamheidsbeleid. Hij kent het wereldwijde voedselsysteem van binnenuit, maar spaart het niet. Volgens hem is de voedselketen fundamenteel uit balans, gedomineerd door kortetermijnbelangen en machtsconcentratie.

Deze maand gaat Fotiou met pensioen. Hij vervolgt zijn carrière als onafhankelijk consultant en strateeg op het gebied van internationale ontwikkelingen en duurzaamheid.