Friesland houdt vast aan eigen koers: ‘Dit is zo niet uitvoerbaar’

De discussie wordt aangezwengeld met uitspraken van landbouwgedeputeerde Abel Kooistra (BBB). Volgens hem zorgen de landelijke generieke maatregelen ervoor dat provinciaal maatwerk onmogelijk wordt. ‘We komen tot de conclusie dat het aangekondigde stikstofpakket voor onze provincie onuitvoerbaar is’, laat hij weten. ‘De gevolgen voor de landbouw zijn te groot. Vooral de emissienorm gekoppeld aan fosfaatrechten in combinatie met de grondgebondenheid rijmt niet met ons landbouwbeleid. Ook zetten we veel vraagtekens bij de voorgestelde zonering.’

De kritiek richt zich vooral op de combinatie van maatregelen die Den Haag voorstelt. Friesland vreest dat regels rond fosfaatrechten, grondgebondenheid en bedrijfsspecifieke emissienormen ondernemers met meerdere verplichtingen tegelijkertijd confronteren. Volgens Kooistra blijft er daardoor weinig ruimte over voor regionale oplossingen. Friesland werkt zelf aan een aanpak die uitgaat van een emissiereductie van 30 procent tussen 2019 en 2035. Daarbij wil de provincie af van het huidige systeem waarin de focus ligt op stikstofdepositie in natuurgebieden.

Het Friese college stelt dat de sleutel moet liggen bij maatregelen waar boeren zelf invloed op hebben. Daarnaast wil de provincie een duidelijke scheiding aanbrengen tussen emissiereductie en natuurherstel. Boeren mogen volgens de provincie niet verantwoordelijk worden gehouden voor natuurdoelen waarop zij nauwelijks invloed hebben.

Gebrekkige communicatie

Bijzonder is dat Friesland niet alleen inhoudelijke bezwaren heeft, maar ook moeite heeft met de communicatie vanuit Den Haag. De provincie zegt meerdere keren contact te hebben gezocht met het ministerie om haar eigen aanpak toe te lichten. Een duidelijke reactie bleef volgens het college uit. Daardoor bestaat onzekerheid over hoeveel ruimte provincies straks daadwerkelijk krijgen om af te wijken van de landelijke lijn.

De harde woorden uit Leeuwarden zorgden direct voor politieke commotie. Vanuit de agrarische sector kwam veel steun voor de Friese opstelling. Boeren die vrezen voor nieuwe beperkingen zagen in de uitlatingen van Kooistra een bevestiging van hun zorgen over de uitvoerbaarheid van het kabinetsbeleid.

Lees ook: Kalm verlopen boerenprotest in Leeuwarden trekt enkele honderden mensen

Binnen de Friese politiek ontstond vervolgens een discussie over de toon van de kritiek. In de dagen daarna probeerden bestuurders de scherpe kanten van de boodschap enigszins af te zwakken. De provincie benadrukte dat overleg met minister Van Essen nog altijd mogelijk is en dat zij de positieve elementen van de plannen wel degelijk ziet.

Het landbouwministerie herkent zich niet in de kritiek van Kooistra. ‘Sinds de presentatie van de stikstofbrief is er regelmatig overleg geweest met Gedeputeerde Staten van Fryslân’, geeft een woordvoerder aan. Wel geeft het ministerie toe dat het niet alle vragen omtrent de stikstofbrief formeel heeft kunnen beantwoorden. ‘Dat staat echter los van de bereikbaarheid. Zowel het ministerie als de minister is beschikbaar voor vragen en zorgen vanuit de provincies. De minister heeft afgelopen zomer dan ook een-op-een contact gehad met de gedeputeerden in Friesland.’

Deze week gingen minister Van Essen en het Friese college alsnog met elkaar om tafel. Daarmee lijkt een openlijk conflict voorlopig voorkomen. De centrale vraag blijft echter boven de markt hangen: hoeveel ruimte krijgen de provincies straks daadwerkelijk om hun eigen koers te varen?

Overijssel voorziet probleem met uitvoering

Provincie Overijssel is in grote lijnen positief over het stikstofpakket van het kabinet, maar ziet wel belangrijke knelpunten voor de uitvoering in de praktijk. Volgens Gedeputeerde Staten sluiten veel voorstellen aan bij de provinciale landbouw- en omgevingsvisie, maar zijn er grote vraagtekens rond de haalbaarheid van de maatregelen voor boeren en de voorgestelde zonering.

Het Overijsselse provinciebestuur benadrukt dat in een brief aan Provinciale Staten. De provincie waarschuwt dat de stapeling van landelijke normen voor veel agrariërs moeilijk uitvoerbaar dreigt te worden. Volgens signalen uit de praktijk zouden zelfs bedrijven die al vergaand hebben geïnnoveerd moeite kunnen krijgen om aan alle eisen te voldoen.

Lees ook: Overijssel waarschuwt voor uitvoeringsproblemen landelijke stikstofaanpak

Het kabinet moet volgens de provinciebestuurders beter onderbouwen hoe ondernemers aan de diverse normen kunnen voldoen en welke gevolgen dat heeft voor het verdienvermogen van bedrijven en de leefbaarheid van het platteland. Een aandachtspunt voor Overijssel is de ruimtelijke uitwerking van de stikstofaanpak. Het kabinet wil rond Natura 2000-gebieden vaste zones instellen van 500 of 1.000 meter met aanvullende regels voor natuurherstel. De provincie constateert echter dat deze zones grotendeels niet overeenkomen met de gebiedsprocessen die al lopen in Overijssel.

Volgens Gedeputeerde Staten zijn er bovendien gebieden waar de zonering mogelijk weinig effect heeft. Uit een eerste analyse blijkt dat in enkele gebieden de stikstofbelasting na uitvoering van de rijksmaatregelen al onder de kritische grens uitkomt, waardoor aanvullende beperkingen mogelijk niet noodzakelijk zijn. Overijssel pleit voor gebiedspecifieke regels, in plaats van een uniforme aanpak. Alleen maatregelen die aantoonbaar nodig zijn, zouden moeten worden opgelegd.

Zeeland tekent niet zomaar bij het kruisje

Zeeland neemt niet op voorhand alle voorstellen van het Rijk voor de stikstofaanpak over. ‘De provincie wil eerst weten wat de gevolgen van de maatregelen zijn, hoe boeren en andere ondernemers worden ondersteund en of de aanpak helpt om de vergunningverlening weer op gang te brengen’, zegt gedeputeerde Wilfried Nielen (BBB). ‘We willen de feiten op tafel hebben voordat we conclusies trekken.’

Zeeland heeft een eigen programma landelijk gebied. De provincie wil zich bij de stikstofaanpak vooral richten op zones rond twee natuurgebieden: de Manteling van Walcheren en de Kop van Schouwen. ‘Maar het Rijk brengt nog vijf andere Natura 2000-gebieden in beeld voor beschermende zones’, stelt Nielen. ‘Juist van die gebieden willen we weten wat er speelt en wat daar nodig is.’ Als uit onderzoek blijkt dat het inrichten van een zone daar niet nodig is, gaat de provincie Zeeland daarover praten met het Rijk.

Lees ook: Aanpassen stikstofplan kan zonder juridische verzwakking

Overigens is de Zeeuwse stikstofaanpak ook niet volledig onomstreden. Zo was er eerder al forse kritiek op het vermeende gebrek aan vrijwilligheid in de plannen. Rond de twee gebieden waar de Zeeuwse aanpak zich op richt, moeten agrarisch ondernemers in een straal van 3 kilometer 30 tot 50 procent stikstof reduceren, met name via mestaanwending en stalaanpassingen. Boeren kunnen zelf bepalen hoe zij de reductiedoelen halen.

Toch toont ZLTO zich kritisch op de plannen. ‘Want als boeren de stikstofdoelen niet binnen enkele jaren halen, komt de provincie alsnog met verplicht beleid. In de praktijk is er weinig vrijwilligs aan', aldus Wilco Verhage van ZLTO Raad Zeeland. 'Er zijn technieken in ontwikkeling die de uitstoot kunnen reduceren, maar die worden nog altijd niet erkend.'

Zuid-Holland wil ook graag in gesprek met minister

Niet alleen Friesland, ook provincie Zuid-Holland gaat graag met landbouwminister Jaimi van Essen in gesprek over de uitvoering en impact van de contouren zoals die zijn geschetst in de Kamerbrief. Een woordvoerder van de provincie zegt: ‘Daarbij nemen we natuurlijk de uitwerking van onze Samenhangende Aanpak Natuurherstel en Economie (SANE) mee.’

Tegelijkertijd benadrukt de provincie dat provinciaal maatwerk mogelijk moet zijn. In de ogen van Zuid-Holland is dat een vertrekpunt voor de verdere uitwerking van de plannen. Volgens het provinciebestuur blijkt uit eigen onderzoek dat ingrijpende stikstofmaatregelen in veel gebieden niet noodzakelijk zijn. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het gebied Nieuwkoopse Plassen & De Haeck, waar een beperkte zonering van 250 meter het meest effectief zou zijn.

Lees ook: Na jarenlang meten willen Zuid-Hollandse boeren nu erkenning

‘Zuid-Holland zal het uitdaagrecht waarover het Rijk spreekt benutten om af te zien van een zone van 1.000 meter, zoals nu voorgesteld in de plannen. Ook wil Zuid-Holland de ruimte houden om de zonering vanaf het stikstofgevoelige natuurtype in te stellen en niet vanaf de rand van het natuurgebied’, zei toenmalig gedeputeerde Mariëtte van Leeuwen hier eerder over.

Zuid-Holland maakt zich onder meer zorgen over de voorgestelde koppeling aan fosfaatrechten in de melkveehouderij. Deze opzet ontmoedigt volgens de provincie extensivering in een regio die al relatief veel extensieve bedrijven telt. ‘We vragen het Rijk daarom om voldoende zorg en aandacht te hebben voor deze groep boeren. Wij willen ze stimuleren in plaats van demotiveren', stelt de provincie.

Gelderland ziet aanvulling op eigen aanpak

Provincie Gelderland ziet de stikstofplannen van het kabinet vooral als een aanvulling op de eigen aanpak en is positief over de landelijke koers, die volgens het provinciebestuur grotendeels aansluit op de provinciale plannen. De onvrede in Friesland is in het Gelderse provinciehuis geen onderwerp van gesprek. Een woordvoerder laat weten daar weinig over te kunnen zeggen, omdat er te weinig zicht is op de impact van de kabinetsplannen in die provincie.

In een brief aan Provinciale Staten benadrukt het Gelderse provinciebestuur dat generieke maatregelen zoals voorgesteld nodig zijn voor natuurherstel en om vergunningverlening weer op gang te brengen. Tegelijkertijd benadrukt Gelderland dat het al anderhalf jaar werkt aan een eigen versnellingsaanpak, waarin de Aanpak Veluwe, stikstofreductiegebieden en natuurherstel centraal staan. Gelderland wil bij het Rijk kunnen aantonen dat de bestaande provinciale aanpak dezelfde of betere resultaten oplevert dan landelijke zonering.

Lees ook: Politieke onzekerheid zet gebiedsproces verder op scherp

Daarom stelt de provincie dat extra stikstofzones rond andere Natura 2000-gebieden niet nodig zijn. De natuur- en waterdoelen worden daar volgens haar al via beheerplannen en de Gelderse versnellingsaanpak ingevuld. De grootste knelpunten zitten in de nog uit te werken landelijke generieke normen. Gelderland vreest dat die op onderdelen botsen met de provinciale regels.

Vooral de voorgestelde ammoniaknorm per fosfaatrecht kan voor kleinere en biologische melkveebedrijven strenger uitpakken dan de Gelderse plafondwaarden. Ook de landelijke grootvee-eenheid (GVE-)norm, graslandverplichting en andere generieke eisen kunnen ertoe leiden dat ondernemers zowel aan provinciale als aan aanvullende landelijke verplichtingen moeten voldoen. Dat zorgt volgens de provincie voor onzekerheid en kan investeringsbeslissingen vertragen.