'Grutto houdt de agrarische sector al jaren een spiegel voor'

Met de vondst van het eerste kievitsei begin maart in Ravenstein in Noord-Brabant is het weidevogelseizoen van 2026 begonnen. Tegelijkertijd gaat het volgens experts niet goed met de weidevogels in Nederland.

Zo stelt hoogleraar Theunis Piersma dat de gruttostand aantoont dat er iets fundamenteels misgaat in het landbouwsysteem. Hij baseert zich op het vijfjarige onderzoek 'Grutto Landschap Project' van Rijksuniversiteit Groningen en twintig jaar populatieonderzoek. 'Wij kijken naar de wereld door de bril van de grutto. We zien dat de ecologische basis van het landschap onder druk staat.'

De achteruitgang van de grutto komt vooral doordat er te weinig jongen worden grootgebracht. Het probleem treedt met name op in de eerste vier weken van het leven van de kuikens. Jonge grutto's zoeken zelf voedsel, begeleid door hun ouders. In deze periode zijn ze zeer kwetsbaar en bovendien lastig te volgen; de kuikens verstoppen zich in het gras.

Zelfs als alle nesten succesvol zouden uitkomen – wat bij 55 tot 60 procent gebeurt – zou de populatie afnemen. Maar als de overleving van kuikens in de eerste vier weken met slechts enkele procenten toeneemt, zal de populatie groeien.

Zo'n twintig jaar geleden zat nog circa 40 procent van de grutto's in regulier boerenland. Inmiddels is dat nog maar zo'n 15 procent. De vogels trekken zich steeds verder terug in kruidenrijke, vochtige graslanden en speciale weidevogelgebieden.

Ecologisch verarmd

De onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen denken dat er in kruidenrijke weilanden meer voedsel voor kuikens is, zoals insecten. Metingen laten echter zien dat de hoeveelheid insecten nauwelijks verschilt. Volgens Piersma is het agrarische landschap zo ecologisch verarmd dat die verschillen grotendeels zijn verdampt. Weidevogelreservaten liggen vaak als kleine eilandjes in een gebied waar intensieve landbouw domineert.

'In de afgelopen vijftig jaar is het weidevogelbeheer enorm verbeterd', stelt Piersma. 'Agrariërs hebben veel geleerd over hoe je weidevogels kan helpen. Wij zijn alleen bang dat de grenzen van deze aanpak zijn bereikt. De grutto houdt ons al jaren een spiegel voor. We zien dat er ecologisch iets zo fundamenteel misgaat dat goed beheer op kleine stukken land niet meer op kan tegen de druk van het grotere geheel', zegt de hoogleraar bezorgd.

Toch wil Piersma benadrukken dat boeren een belangrijke rol spelen in het herstel. Zo groeit de gruttopopulatie in Zuidwest-Friesland weer licht, wat mede is te danken aan agrarisch natuurbeheer. 'Weidevogels zijn in zekere zin symbolisch voor een gezond landschap. Als ze ergens voorkomen dan laat dat zien dat het ecosysteem nog intact is.'

Ook elders zoeken agrariërs naar andere manieren van werken. 'Regeneratieve of natuurinclusieve landbouw, met meer aandacht voor bodemleven, waterpeil en biodiversiteit, laat zien dat landbouw en natuur wel degelijk samen kunnen. Dit is wat de grutto nodig heeft', zegt de hoogleraar.

Inspirerende verhalen

Op zulke bedrijven is het verschil vaak zichtbaar: meer insecten, meer planten en meer vogels. Dit zijn voor Piersma inspirerende verhalen. Hij snapt dat dit een kleine groep betreft. 'Je moet behoorlijk eigenwijs zijn om die stap te zetten.'

Volgens Piersma ligt de sleutel niet alleen bij reservaten, maar in het hele landbouwsysteem eromheen. Hij pleit voor een vorm die geen schade toebrengt aan de omgeving: met levende bodems, hogere waterpeilen en zonder pesticiden.

Piersma ziet in dat dit een confronterende conclusie is voor de sector. 'Als we beter voor onze boeren, voor het land en voor onszelf zorgen, ben ik vrij optimistisch. Boeren die nu al met zulke systemen experimenteren lopen voorop.'

'Beter voorbereid op langdurige droogte'

'We hebben op strategische plekken meer pompen geplaatst om te vernatten, en ook staan er meer pompen klaar om last minute plasdras te kunnen creëren als het langdurig droog is', zegt Beijen. Het collectief probeert daarnaast meer agrarisch ondernemers over te halen om zwaarder beheer in een aangesloten kern van een polder af te spreken.

Dat is geen eenvoudige klus. 'Met name in de wat kleinere polders zijn veel boeren van buiten het gebied actief. Zij pachten grond tegen een hoge grondprijs en willen daar hoge productie draaien. Ik begrijp dat zij liever geen percelen onder water zetten. Met motivatie heeft het niet per se te maken, maar in die situaties loop je toch tegen grenzen aan.'

Volgens collega Luuk van Huisstede zijn sommige boeren bang dat hun land schade oploopt wanneer greppels worden volgezet, of dat er consequenties aan hangen als het beheer geen succes is. 'Het lijkt vooral perceptie, een onderbuikgevoel. Dit terwijl een kleine maatregel al effect kan hebben voor de vogels en de vergoeding vaak best interessant lijkt. Zeker op stukken land waar toch al minder gras vanaf komt. Daarom zetten we naast vernatting dit jaar ook meer in op voorlichting en voorrekenen.'

Om weidevogelbeheer verder te versterken, zou het geld anders moeten worden besteed, stelt Beijen. 'Boeren zitten vaak al aan hun taks qua wat ze aan beheer kunnen doen tot het hun portemonnee raakt. We moeten aan andere knoppen draaien. Beheer als verdienmodel of constructies verzinnen om lagere grond- en pachtprijzen te krijgen bijvoorbeeld, zodat het nog meer onderdeel wordt van de bedrijfsvoering.'

'Samen met agrariërs echt stappen zetten'

'Dit is goed nieuws voor boeren die zich elke dag inzetten voor natuurbeheer in het algemeen en voor weidevogels in het bijzonder', zegt Maurits von Martels. 'Met deze bijdrage kunnen we het leefgebied van de grutto verder versterken en samen met agrariërs echt stappen zetten in het veld.'

In zijn tijd als Tweede Kamerlid, toen nog namens het CDA, zette Von Martels zich ook al in voor weidevogels, onder meer met de initiatiefnota 'Weidse blik op weidevogels'. Het geld voor Overijssel sluit aan bij landelijke plannen voor agrarisch natuurbeheer, zoals beschreven in de Contourenbrief Agrarisch Natuurbeheer. Dankzij een aanvraag van de provincie bij het Rijk wordt dit geld naar voren gehaald, zodat provincie Overijssel er nu al mee aan de slag kan.

Een groot deel van het geld gaat naar maatregelen die het leefgebied van de grutto verbeteren. Voorbeelden hiervan zijn de aanleg en uitbreiding van plasdrassen, kruidenrijke graslanden met meer insecten voor jonge weidevogels en beter waterbeheer, zodat ook in droge periodes water beschikbaar blijft. Verder is geld gereserveerd voor nestbescherming tegen predatie en investeringen in agrarisch natuurbeheer rondom Natura 2000-gebieden.

Van het totaalbedrag wordt 2,4 miljoen euro beschikbaar gesteld aan de drie agrarische collectieven in Overijssel: Midden Overijssel, Noordoost-Twente en Noordwest Overijssel. Via een openstelling binnen het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in september 2026 kunnen zij investeren in maatregelen, zoals plasdrassen, kuikenlandmengsels, watermaatregelen, drones voor monitoring en predatiebeheer.

'Mede door de boeren gaat het hier goed'

'Hier ben ik uiteraard heel blij mee', zegt ervaren weidevogelbeschermer Hans Swarts. De plasdras is aangelegd op een perceel dat al jaren voor dit doel wordt gebruikt. Ook de voorganger van de melkveehouder deed dit al. Swarts beseft tegelijkertijd dat de schaal waarop Den Bruinen te werk gaat, niet voor elke boer is weggelegd. 'Dat ligt er natuurlijk aan hoeveel grond je hebt. Met 100 hectare kun je makkelijker een stuk op deze manier beheren dan met 30 hectare grasland.'

In het beheergebied van de Overbetuwse werkgroep wordt met meer agrariërs samengewerkt via verschillende beheerpakketten. Behalve plasdras, met vernatting van een heel perceel, gaat het ook om greppelplasdras, waar met name de grutto goed in gedijt. Gemiddeld genomen gaat het in Overbetuwe goed, stelt Swarts: 'Mede door de samenwerking met agrarisch ondernemers.'

Meer wulpen

Hij heeft het idee dat het aantal wulpen is gegroeid en de grutto is in de beheergebieden stabiel. Swarts: 'Buiten die gebieden verdwijnen helaas wel wat plekken, mede door alle belangstelling voor het agrarisch gebied.'

Volgens Swarts zijn veel boeren enthousiast over weidevogelbeheer, al is er ook terughoudendheid. Waar dat door komt? 'Kennis speelt een rol, maar veel ondernemers zijn ook gewoon druk met hun bedrijfsvoering. Ik snap dat ook wel', aldus de coördinator. Hij vindt het te makkelijk om naar de overheid te wijzen om de bewustwording en de inzet rondom weidevogelbeheer te vergroten. 'Nee, wij als mensen moeten het samen bedenken: wat willen we met de natuur en hoeveel aandacht hebben we voor onze omgeving?'

Beheer sluit onvoldoende aan op ecologie

Het expertisecentrum onderzoekt vogels in akkergebieden door tellingen. Daarbij wordt ook gekeken naar de relatie tussen vogelsoorten en gewassen. Volgens Ottens is die kennis nodig om te begrijpen wat boerenlandvogels nodig hebben om veilig te broeden en hun jongen groot te brengen. Ook experimenteert het kenniscentrum met maatregelen om te bepalen wat werkt, zodat die kennis kan worden doorvertaald naar een landelijke aanpak.

De huidige werkwijze wordt volgens Ottens gekenmerkt door eenvormige maatregelen, zoals kruiden- en bloemrijke akkerranden. Die kunnen helpen, maar blijken voor veel soorten onvoldoende. Het agrarisch natuurbeheer mist volgens hem nog vaak schaalgrootte of maatregelpakketten sluiten onvoldoende aan bij de ecologie van soorten.

Steeds meer mogelijkheden

Volgens Ottens heeft het agrarisch natuurbeheer de afgelopen jaren wel een ontwikkeling doorgemaakt. De onderzoeker ziet steeds meer mogelijkheden voor boeren om met natuurinclusieve landbouw beter aan te sluiten op de ecologie van vogelsoorten. 'Op een aantal plekken zien we soorten opleven door aangepaste teeltwijzen.'

Toch is er volgens Ottens meer nodig op soortniveau. Hij wijst opnieuw op de wulp in Drenthe. 'We zien daar dat kleine aanpassingen al veel kunnen doen. In Nederland neemt de wulp jaarlijks met ongeveer 5 procent af, terwijl we in Drenthe juist het omgekeerde zien gebeuren.'