Plannen Defensie slaan bres in het vertrouwen van agrariërs

Helemaal onverwachts kwam het niet, maar toch was de schok groot toen in december het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) werd gepresenteerd door het demissionaire kabinet. In Zeewolde betekent dit dat er definitief een grote kazerne komt aan de Spiekweg. En in Lelystad blijkt veel meer ruimte nodig te zijn om F-35-gevechtsvliegtuigen te faciliteren op Lelystad Airport dan voorheen werd voorgespiegeld.

Voor de aanleg van de kazerne is in totaal 653 hectare grond nodig: 387 hectare agrarische grond, 245 hectare natuur en 21 hectare overige gronden. Negen agrarische locaties, waarvan twee aan elkaar gekoppeld, moeten wijken.

Al sinds mei 2025 zijn Defensie en het Rijksvastgoedbedrijf in gesprek met de getroffen agrariërs over verplaatsing en uitkoop. De Tweede Kamer drong in september via een motie aan op een ruimhartige compensatie. Concrete afspraken over verplaatsing zijn er voor de agrariërs aan de Spiekweg nog niet.

Volgens staatssecretaris Gijs Tuinman van Defensie zijn op andere plekken waar het ministerie uitbreidingsplannen heeft, agrarische bedrijven al wel begeleid naar een nieuwe locatie. De BBB'er stelt dat de getroffen bedrijven in die gebieden al een plek gevonden hebben waar het bedrijf kan worden voortgezet.

Er is ook nog tijd: Defensie gaat uit van een ingebruikname van de kazerne tussen 2030 en 2040. In de tussentijd worden de activiteiten van de ondersteunende diensten alvast uitgebreid op de bestaande kazernes in Ermelo en Stroe.

Commissaris van de Koning Arjen Gerritsen pleit voor snelheid en zorgvuldigheid: 'Nu de locatie definitief is, is het van groot belang dat er snel duidelijkheid komt voor de perceeleigenaren die worden geraakt door deze ontwikkeling. Wij pleiten nadrukkelijk voor het ontzorgen van de betrokken agrariërs en voor een actieve, zichtbare rol van het Rijksvastgoedbedrijf, zodat zorgvuldig en met respect voor onze inwoners en de omgeving wordt gehandeld', zei hij na de definitieve bekendmaking van de kazernelocatie.

Ook voor gemeente Zeewolde is een ruimhartige compensatie voor agrarisch ondernemers die moeten stoppen door de komst van de kazerne het eerste dat geregeld zou moeten worden. In de Tweede Kamer is daar eveneens steun voor. Die nam in september een motie aan, waarin eveneens een 'ruimhartige compensatie' wordt geëist.

Direct na het besluit van de ministerraad om de kazerne aan de Spiekweg te realiseren, hebben de daar gevestigde ondernemers een brief ontvangen over het besluit. Het is maar de vraag in hoeverre dit de onzekerheid wegneemt die al jaren leeft onder de agrariërs in Zeewolde.

Murw geslagen

Erover praten is moeilijk, zo blijkt tijdens een rondgang van Nieuwe Oogst langs een aantal van hen. 'Het doet mij geen goed om dat allemaal weer op te rakelen', verzucht een van hen. Ook andere ondernemers zijn dusdanig murw geslagen dat zij liever niet over de kwestie spreken.

Zeewolde is weliswaar een agrarische gemeente, maar de megakazerne gaat wel wat veranderen, zegt wethouder agrarische zaken Ernst Bron. 'We gaan de komende tijd samen met belangenpartijen, waaronder uit de landbouw, kijken naar de opgaven in het landelijk gebied.'

Bron wijst ondertussen naar een landkaart in zijn kantoor: 'Ik heb weleens het idee dat ze in Den Haag denken dat alles wat wit is grond is waar niets gebeurt. Dat moet echt een keer stoppen. Wat mij betreft blijft Flevoland een landbouwprovincie. We moeten oppassen dat niet alle landelijke opgaves hier worden ingevuld', stelt de wethouder kritisch.

F-35's

Datzelfde geldt voor hun collega's nabij Lelystad. In het NPRD werd Lelystad Airport eind vorig jaar definitief vastgelegd als locatie voor de F-35-gevechtsvliegtuigen. De benodigde fysieke uitbreiding ligt op dit moment ter inzage.

Hierover maakt het kabinet nog dit jaar een keuze. Daarna start de realisatiefase. Hiervoor worden afspraken gemaakt met medeoverheden en wordt een realisatieplan opgesteld. De gebruikelijke vergunningsprocedures worden hiervoor doorlopen, zo laat het ministerie van Defensie weten.

Dat Lelystad Airport zou worden uitgebreid voor militaire doeleinden, lag in de lijn der verwachting. Maar de extra benodigde ruimte bedraagt geen 60 tot 90 hectare, maar 150 tot 240 hectare. Dit tot verbijstering van onder meer agrariërs in het gebied.

Bij de variant die nu voorligt, waarvoor 150 hectare extra nodig is, zou er 67 hectare landbouwgrond verloren gaan. Dit is onder andere nodig voor een verlenging van de start- en landingsbaan, zodat er plek is voor een veiligheidssysteem om F-35's af te remmen.

Behalve landbouwgrond verdwijnt voor de uitbreiding van het vliegveld ook een terrein van de Politieacademie, een testcircuit van de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW), het Rijvaardigheidscentrum Lelystad, het Midland Circuit, een kartcentrum, een modelracecircuit en een bedrijf voor sierbestrating.

De extra ruimtebehoefte komt volgens LTO Noord te liggen op de meest vruchtbare gronden. 'Die zijn, zoals Defensie stelt, van belang voor de onafhankelijke voedselvoorziening in Nederland en Europa. Ik schrik er enorm van. En ook van de gevolgen van de uitbreidingen in het algemeen. Dat dit vlak voor Kerstmis uit de hoge hoed wordt getoverd, levert weer onrust op', sprak LTO Noord-voorzitter Dirk Bruins kort na de bekendmaking.

240 hectare

Bruins merkt dat veel betrokken agrariërs sceptisch tegen het geheel aankijken. 'Ze denken: het is nu misschien 150 hectare, maar het zal uiteindelijk wel 240 hectare worden. Er ligt immers ook een verplaatsing van het passagiersvliegverkeer naar Lelystad in het vooruitzicht. Het risico bestaat dat daar een extra claim van uitgaat. En je zult zien dat daar uiteindelijk ook nog meer ruimte voor nodig is. Bijvoorbeeld voor parkeren en voor bedrijven die zich er moeten vestigen.'

De komst van vakantievluchten naar Lelystad Airport is nog niet zeker. Staatssecretaris Jean Rummenie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur gaf recent aan dat zijn ministerie nog steeds niet klaar is met de beoordeling van de vergunning voor vakantievluchten, hoewel die al een paar jaar geleden is ingediend.

Doorgeschoven

Het NPRD-besluit van december geeft hierover ook nog geen duidelijkheid aan Royal Schiphol Group. Het besluit over vakantievluchten is dus doorgeschoven naar het volgende kabinet. Tot onvrede van Schiphol: topman Pieter van Oord zei begin december dat het ministerie van Defensie het vliegveld maar moest kopen, als er geen vakantievluchten zouden worden toegestaan. Het prijskaartje: ruim 1 miljard euro.

In een korte reactie laat een woordvoerder van het ministerie van Defensie weten dat er met betrokken agrariërs en LTO Nederland wordt gesproken over de gevolgen die de uitbreidingsplannen voor hen hebben.

'Ik kan mij niet voorstellen wat voor impact dit heeft op de getroffen families'

'Bij het opstellen van het coalitieakkoord hebben wij gezegd dat agrarisch ondernemers een belangrijke club zijn binnen onze gemeenschap', vertelt Bron. De gemeente wilde in plaats van aan de Spiekweg in Zeewolde een kazerne in Oosterwold. Dit gebied beslaat 2.500 hectare. De kazerne heeft hiervan 693 hectare nodig. De gemeente wilde op deze manier landbouwgrond sparen.

De wethouder zag in Oosterwold mogelijkheden voor zowel nieuwbouw als de kazerne. Uit onderzoek van Defensie bleken de twee mogelijke locaties voor de kazerne bijna gelijkwaardig, maar het ministerie koos toch voor de Spiekweg. 'Uiteindelijk hebben wij er niets over te zeggen. Het is een vervelende beslissing en een drama voor de getroffen boeren', zegt Bron.

Hij vindt het belangrijk om overal aan tafel te zitten om de belangen van de agrariërs te vertegenwoordigen. 'We hebben de Zeewolde-Defensie Alliantie opgesteld. Daarin staat dat de basis op orde moet zijn. Dat begint bij ruimhartige compensatie voor de ondernemers', zegt de wethouder stellig. 'Het is een prachtig gebied, met mooie familiebedrijven. Ik kan mij niet voorstellen wat voor impact dit heeft op hen. Alles moet goed geregeld zijn voor de boeren, voordat we verder kunnen.'

Vergunningverlening is struikelblok

Bron ziet de vastgelopen vergunningverlening als een groot struikelblok. 'Het is begrijpelijk dat ondernemers bij wie alle vergunningen op orde zijn, niet willen verplaatsen naar een locatie waar dit niet het geval is. Het is aan de rijksoverheid om dit te regelen.'

De getroffen boerenbedrijven zitten al een paar jaar op slot. Banken zijn volgens de wethouder niet happig om te investeren in zo'n bedrijf. De gemeente heeft ervoor gezorgd dat boeren alvast in gesprek konden om te kijken naar een verplaatsing. Een aantal gesprekken hebben destijds plaatsgevonden. Bron: 'Het was een ingewikkelde situatie, want het was nog niet definitief.'

De wethouder is blij dat de boeren sinds kort duidelijkheid hebben. Hij verwacht dat de eerste paal van de kazerne in 2030 de grond in gaat. Hij durft niet te zeggen hoe groot de compensatie zal zijn voor de families. Bron wil de komende jaren een zo goed mogelijk perspectief voor de ondernemers voor elkaar boksen. 'Dat ze kunnen zeggen: we hebben het nooit gewild, het heeft pijn gedaan, maar we kunnen weer verder met ons leven.'

'Agrarisch ondernemers in Flevoland zitten met de vingers tussen de deur'

Bruins merkt dat de onzekerheid rondom de plannen van het ministerie van Defensie in Zeewolde en Lelystad veel doet met de agrariërs in de gebieden. 'Neem Zeewolde, de onzekerheid daar speelt al jaren. Er zijn ondernemers die uit eigen beweging zijn gaan kijken of ze een stap kunnen maken als de megakazerne er komt. Maar dan zie je dat dit niet rondkomt, omdat er zoveel partijen bij betrokken zijn dat mensen niet tot verkoop van hun bedrijf komen. Dat doet veel met het vertrouwen van mensen.'

Volgens Bruins begrijpen agrarisch ondernemers heus wel dat er als gevolg van opgelopen geopolitieke spanningen opschaling nodig is van defensie-activiteiten, en dat hier urgentie aan wordt gegeven. 'Maar anderzijds zien we ook ellenlange procedures voor boeren die willen verplaatsen of die PAS-melder zijn en al jaren niet weten waar ze aan toe zijn. Dat voelt heel ongemakkelijk.'

Waar de kazerne in Zeewolde een gelopen zaak lijkt, is er wat betreft de uitbreiding van Lelystad Airport nog wel wat mogelijk. Die aangekondigde verdere uitbreiding kwam voor de sector als een donderslag bij heldere hemel.

Zienswijze LTO Noord

'Je verwacht toch dat Defensie al wel eerder weet dat een landingsbaan aan NAVO-normen moet voldoen. Als je een stal bouwt, weet je toch ook wat er in het bouwbesluit staat?' LTO Noord zal in ieder geval een zienswijze indienen en ook bij de Tweede Kamer erop aandringen om garanties aan de landbouw te kunnen geven in het proces.

Daarnaast hoopt Bruins op bepaalde garantstellingen en afspraken voor agrariërs die gedupeerd worden door de uitbreidingsplannen van Defensie. 'Ik zie dat het ministerie ook wel beseft dat dit z'n weerslag heeft op de landbouw in dit gebied en daar iets voor terug wil doen.'

Die locaties zullen volgens de LTO Noord-voorzitter bijvoorbeeld moeten worden voorzien van energie. 'Kan de landbouw daar wellicht met groen gas in voorzien? Maar ook op het gebied van grond. Je ziet nu al dat die in waarde daalt. Daar zouden boeren voor gecompenseerd moeten worden.'

Bruins adviseert boeren die gedupeerd zijn om altijd aan de bel te trekken bij LTO. 'Soms is het bijvoorbeeld moeilijk om waardedaling te taxeren. Wij hebben redelijk goede ingangen om zaken op tafel te krijgen.'