Hoornloze koeien: van mutatieverschijnsel naar selectie-instrument

Runderen hebben eeuwenlang profijt gehad van hoorns als wapen tegen roofdieren en als hulpmiddel voor rangordebepalingen in de kudde. In moderne stallen leveren diezelfde hoorns vooral gevaar op voor koeien en verzorgers. Maar de maatschappelijke weerstand tegen het onthoornen bij kalveren groeit. De consument en politiek vinden elkaar in dezelfde oplossing: in de toekomst wordt deze ingreep verboden.

Fleckvieh-specialist Stef Beunk van Bayern Genetik vertelt over de geschiedenis van hoornloosheid bij zijn favoriete koeienras. Volgens hem bestaan hoornloze runderen al heel lang, door natuurlijke mutaties. Bij het van origine Zuid-Duitse Fleckvieh-ras is die eigenschap uitgegroeid tot een speerpunt voor de moderne fokkerij. 'Hoornloosheid is dus al een oud kenmerk, maar we steken het nu in een nieuw jasje.' Beunk is ervan overtuigd dat de koeien in de stal van de toekomst van nature hoornloos zijn.

Met de introductie van moderne DNA-technieken kreeg de oude eigenschap van hoornloosheid een nieuwe betekenis binnen de fokkerij. Sinds 2010 is het via genetische analyse mogelijk om nauwkeurig vast te stellen welke runderen het P-gen voor hoornloosheid dragen. Daarmee veranderde hoornloosheid van een toevallig mutatieverschijnsel in een gericht selectie-instrument. 'Je kunt precies voorspellen wat een dier doorgeeft', legt de Fleckvieh-pionier uit.

Dieren met het PP (homozygoot)-gen vererven altijd hoornloosheid. Pp (heterozygoot) geeft 50 procent kans op hoornloosheid en PS zorgt voor Wackelhorn. 'Wackelhorn zijn beweeglijke, ongevaarlijke stompjes', aldus Beunk.

Door genetische analyse is het eenvoudiger om te werken aan een veestapel waarin kalveren zonder hoorns worden geboren. In de afgelopen jaren versnelde deze ontwikkeling sterk, vooral doordat veel fokkerijorganisaties genetische gegevens structureel zijn gaan gebruiken in hun selectieprogramma's.

Toch gaat de vooruitgang niet alleen om snelheid. Het aantal volledig hoornloze PP-koeien groeit. Uit cijfers van coöperatie CRV blijkt dat het aantal hoornloze rietjes dat wordt verkocht voor roodbonte koeien tussen 2018 en 2025 met 34,2 procent is toegenomen tot 43 procent. Bij de zwartbonte koeien stijgt het aantal inseminaties met hoornloze stieren ook, van 1,3 procent in 2018 naar 12,7 procent in 2025. Als deze trend doorzet, groeit het aantal volledig hoornloze koeien logischerwijs ook.

Fokkerijadviseur Daan van Grinsven van de onafhankelijke fokkerijorganisatie Peek & van der Kroon ziet hoornloosheid ook als een interessante ontwikkeling. Hij benadrukt wel dat het niet ten koste mag gaan van het genetische niveau van de veestapel. 'Hoornloosheid is mooi meegenomen, maar betrouwbare genetische vooruitgang staat bij onze klanten altijd op één.'

Van Grinsven ziet vooral dat veehouders fokstieren kiezen op basis van de beste fokwaarde, ongeacht of ze hoornloos zijn. 'Maar als twee stieren genetisch vrijwel gelijkwaardig zijn, gaat de voorkeur wel uit naar de hoornloze variant. Niemand wil graag kalveren onthoornen als dat niet nodig is.'

Fleckvieh-fokkers kiezen opvallend vaak voor hoornloze stieren. 'In 2025, vijftien jaar na de introductie van de van nature hoornloze stieren, is de verkoop in Nederland gestegen naar 48,7 procent', geeft de vertegenwoordiger van Bayern Genetik aan.

Waar eerder enkele populaire stieren de markt domineerden, kiest Bayern Genetik volgens Beunk nu bewust voor genetische spreiding. Bijvoorbeeld door de aankoop van de BFG Innovativ Pp-stier. Zijn collega en foktechnisch specialist Andreas Maier vult aan: 'Dit is een stier met een andere bloedvoering die een compleet verervingsbeeld bezit. Hij heeft een uitstekende exterieurvererving met beenwerk 123 en uier 122 en kan breed worden ingezet in de populatie.'

Aan de andere kant geeft fokkerijadviseur Van Grinsven aan dat inteelt wel degelijk een risico vormt bij hoornloos fokken, zeker bij het Holstein-ras. 'Het huidige aanbod is beperkt en vaak afkomstig uit dezelfde families, wat het risico op inteelt vergroot. Als je nu volledig inzet op hoornloos, loop je over een paar jaar vast in bloedvoering.'

Van Grinsven adviseert dan ook om hoornloosheid geleidelijk in te bouwen, zodat er voldoende genetische spreiding blijft. 'Als we twee jaar weg zijn van een verbod op onthoornen, kun je altijd nog insemineren met 100 procent hoornloze stieren. Nu is het nog te vroeg om volledig daarop in te zetten; het moet worden gecombineerd met fokdoelen die de ondernemers hebben voor hun veestapel.'

Verder benoemt de adviseur dat hoornloze Holstein-fokstieren gemiddeld gezien niet beter zijn dan gehoornde fokstieren. 'Individueel kunnen hoornloze stieren wel tot de top behoren, bijvoorbeeld Drone PP.' Ten slotte geeft hij nog een praktische tip: 'Mijn ervaring leert dat je bij kalveren snel kunt zien of ze hoornloos zijn. Dit doe ik door te kijken naar de voorpoten; de bijklauwen van hoornloze dieren staan verder uit elkaar.'

Met het aangekondigde verbod op onthoornen en de snelle genetische vooruitgang lijkt een hoornloze veestapel in 2040 realistisch. De uitdaging blijft om dit te combineren met gezondheid, productie en voldoende genetische variatie.

Hoornloze Fleckvieh toont kwaliteit in de ring en praktijk

De eerste volledig 'van nature hoornloze' Fleckvieh-show in het Duitse Wertingen in 2018 markeerde een belangrijk moment voor de Fleckvieh-fokkerij. De deelnemende koeien bewezen dat hoornloosheid en kwaliteit uitstekend samengaan. 'Sterke uiers, functionele bouw en een presentatie die liet zien dat het hoornloze segment zich in razend tempo ontwikkelt', aldus Fleckvieh-specialist Stef Beunk.

Dat hoornloosheid ook in de praktijk geen beperkingen hoeft te vormen, bewees Wassenaar 356 van maatschap Van Balen. Zij is de eerste 'van nature hoornloze' Fleckvieh-koe in Nederland die 100.000 kilo melk heeft gegeven. Met dagproducties tot 70 liter en slechts negen inseminaties voor acht drachtigheden liet zij zien dat een hoge productie, vruchtbaarheid en hoornloosheid goed hand in hand kunnen gaan. Dit onderstreept dat het kenmerk hoornloos steeds vaker samengaat met duurzame en efficiënte koeien.

Een tijdlijn van hoornloosheid bij Fleckvieh-koeien door de jaren heen:

Klik op de jaartallen voor meer informatie.