Aardappeltelers hebben het nakijken bij naleving contract

Die scheve verhouding in de keten is dit seizoen nog prangender: extreem lage prijzen, eenzijdige contractbreuk en onduidelijke prijsvorming van vooral meeleveraardappelen. Dat blijkt uit een peiling van Nieuwe Oogst onder ruim vierhonderd aardappeltelers in Nederland, die medio mei plaatsvond.

Hoe scheef die verhouding is, blijkt uit het grote aantal telers dat dit seizoen te maken had met eenzijdige contractbreuk. Iets meer dan een op de drie aardappeltelers kreeg andere contractafspraken opgelegd dan vooraf was vastgelegd.

Het gaat om wijzigingen die tijdens het seizoen of bij levering zijn doorgevoerd, zonder dat telers daar invloed op of inspraak in hebben. Dit is in strijd met de Wet oneerlijke handelspraktijken.

Lees ook: Zwakke positie telers vraagt om sterkere regels tegen machtsmisbruik

Een respondent die hiermee te maken had, laat bij navraag weten zich volkomen machteloos te voelen. Hij wenst anoniem te blijven. Tegen zijn zin accepteerde de aardappelteler de aangepaste voorwaarden die afnemer Farm Frites opeens oplegde.

Telers zien weinig opties om zich hiertegen te wapenen, zo blijkt uit de peiling. 90 procent laat weten überhaupt geen invloed te hebben op de afspraken die worden vastgelegd in het contract.

Daarnaast is er weinig inzicht in de totstandkoming van prijzen: ongeveer de helft van de telers weet niet hoe de contractprijs wordt bepaald. Ook vindt 76 procent de prijsbepaling niet transparant.

Vier schakels

De aardappelketen is opgebouwd uit grofweg vier schakels: teler, handel, verwerker en afzetmarkten, waaronder retail. De verwerking is sterk geconcentreerd. Grote bedrijven als Aviko, Farm Frites, Lamb Weston en McCain hebben veel onderhandelingsmacht doordat ze grote volumes afnemen, voorwaarden bepalen en toegang hebben tot internationale markten en retailketens.

Aardappeltelers zijn dan ook somber over de eigen positie in de keten. Meer dan de helft van de respondenten beoordeelt deze als slecht. Slechts 6 procent geeft aan tevreden te zijn. De combinatie van beperkte invloed en eenzijdige contractwijzigingen lijkt daarbij een belangrijke rol te spelen.

Zo informeerde Farm Frites aardappeltelers eind november 2025 over een plotselinge wijziging in het kortingssysteem voor partijen met kwaliteitsafwijkingen. De korte reactietermijn zorgde voor onrust en leidde tot meldingen bij Autoriteit Consument & Markt (ACM). Dankzij de tussenkomst van de marktwaakhond kregen telers toch meer tijd om te bepalen of ze akkoord wilden gaan met de wijziging.

Lees ook: ACM fluit Farm Frites terug; telers krijgen meer bedenktijd voor wijziging contract

Het eenzijdig wijzigen van contracten mag niet. De Wet oneerlijke handelspraktijken schrijft dit voor, benadrukt zegsman Rick van Tol van ACM. ‘Bij voldoende signalen starten we een onderzoek. We kunnen met diverse middelen tot aanpassing dwingen. Melden kan anoniem.’

Van Tol herkent het beeld van de peiling waaruit blijkt dat 34 procent van de telers te maken heeft gehad met een eenzijdige contractaanpassing. Ook ACM heeft dit afzetseizoen meer signalen ontvangen dan normaal. Dit komt vooral door de marktomstandigheden, de Farm Frites-zaak en meer bekendheid van de Wet oneerlijke handelspraktijken.

‘Onacceptabel’, reageert Jos Bus, voorzitter van de Producenten Organisatie Consumptieaardappelen (POC). ‘Zo ga je niet met elkaar om. Spelregels hoor je niet tijdens de wedstrijd te veranderen.’

Fritesfabrikanten Aviko en McCain laten weten geen eenzijdige wijzigingen te hebben doorgevoerd. Wel heeft Aviko door de uitzonderlijk grote oogst in een aantal gevallen, in goed overleg met de betreffende telers, de leverperiode moeten uitstellen. Een woordvoerder van McCain zegt dat dit bedrijf contracten ‘altijd respecteert’. Farm Frites wilde nog niet reageren.

Transparantie ontbreekt

Uit de peiling blijkt verder dat de helft van de telers geen beeld heeft over hoe de contractprijs tot stand komt. Ruim een vijfde vindt dat de afzetorganisatie transparanter moet zijn over de prijsbepaling. Die transparantie ontbreekt vooral bij het vaststellen van de prijs van de meeleveraardappelen. Dit zijn partijen die een teler boven zijn vaste contract levert aan dezelfde afnemer en dit betreft circa de helft van de totale levering.

‘Voor het contractdeel weet je voorafgaand aan het seizoen waar je aan toe bent, maar het open deel is een groot vraagteken en je bent verplicht deze aardappelen eerst aan te bieden aan dezelfde afnemer’, zegt LTO-bestuurder Hendrik Jan ten Cate. ‘De prijs voor meeleveraardappelen zou marktconform moeten zijn, gebaseerd op de notering van PotatoNL.’

Deze notering komt wekelijks tot stand via een samenwerking tussen de teelt, handel en verwerking. Zij melden recent gesloten transacties en de daarbij behorende prijzen aan de marktmeester. Voor meeleveraardappelen kijken verwerkers volgens Ten Cate steeds vaker naar de notering van Belgapom. ‘Dat heeft niets met de Nederlandse markt te maken. Het is momenteel erg onduidelijk of de gehanteerde prijs wel reëel is.’

Zorgen over volgend afzetseizoen

Uit de peiling blijkt inderdaad vooral zorg over het volgende afzetseizoen en de waarde van meeleveraardappelen. Een teler die eveneens anoniem wil blijven, laat weten niet meer zijn volledige oogst te kunnen vastleggen, maar slechts een deel. De rest moet verplicht als meeleveraardappelen worden afgezet en die prijs is dus erg onzeker.

Bijna de helft van de telers laat weten dit jaar minder aardappelen te telen. Daarentegen breidt 10 procent het aantal hectares uit. Op de vraag wie de belangen van de telers moet behartigen in de keten, konden de respondenten meerdere opties aanvinken. 63 procent vindt dat dit de teler zelf is. 68 procent verwijst naar de producentenorganisatie.

29 procent van de aardappeltelers vindt dat de afnemers zelf ook zouden moeten opkomen voor het belang van hun telers. 31 procent ziet het als een taak van de belangenbehartigers. 10 procent vindt het een taak van de overheid en slechts 5 procent verwijst naar andere partijen, bijvoorbeeld ACM.

Positie van telers versterken

De aardappeltelers zien verschillende oplossingen om hun positie te versterken. Zij kijken daarbij vooral naar contractprijzen gebaseerd op de vooraf berekende kostprijs, verwerkers verplichten telersverenigingen op te richten om de belangen van telers te behartigen en de bevoegdheden van ACM uitbreiden om strenger te handhaven op oneerlijke handelspraktijken.

Daarnaast wijzen de aardappeltelers op het belang van sterkere producentenorganisaties om collectief op te treden richting afnemers. Een betere afstemming tussen vraag en aanbod – meer marktregie – wordt ook veelvuldig genoemd.

De wijze waarop Aviko omgaat met de telers sluit hierbij aan. Van de aardappelverwerkers werkt alleen Aviko met een Aardappel Telers Commissie (ATC). Deze commissie adviseert over contractvormen, prijsstructuren en leveringscondities. In aanloop naar de nieuwe contractperiode worden de voorstellen met de ATC besproken en bij overeenstemming aangepast. Bij de prijs voor het contractdeel is de verkoopprijs van de uiteindelijke frites leidend.

Volgens POC-voorzitter Bus kan de telerspositie sterker worden door meer samen te werken met de andere EU4-landen: Nederland, België, Duitsland en Frankrijk. ‘Daar ligt een belangrijke opdracht voor POC. Daarbij vind ik het cruciaal om samen met de Verenigde Telers Akkerbouw, de Nederlandse Akkerbouw Vakbond en LTO op te trekken.’

Alerter zijn

Ten Cate bevestigt dit. LTO voerde dit jaar al gesprekken met andere belangenorganisaties die opkomen voor de telers. ‘Een van de bespreekpunten is de totstandkoming van de prijs van meeleveraardappelen. Daar moeten we alerter op zijn en beter over doorvragen.’

Econoom Roel Jongeneel van Wageningen University & Research deed vorig jaar onderzoek naar de werking van de keten en de marktpositie van de teler. Een van zijn aanbevelingen is samenwerken en het aanbod beter organiseren, zodat telers meer invloed hebben op de prijsvorming.

‘Wij hebben in een recente studie een aantal opties laten zien. Dat vraagt wel dat producentenorganisaties in de EU4-landen samenwerken. Zij moeten in staat zijn het aanbod geloofwaardig te controleren’, licht Jongeneel toe. ‘Dit kan door bij overschot product uit de markt te halen en zo een betere prijs af te dwingen. Daar is discipline en gezamenlijk commitment voor nodig.’

De volledige onderzoeksresultaten zijn te downloaden via nieuweoogst.nl/onderzoek