Voedselzekerheid: hoe ver kijken we vooruit?

Het instituut Clingendael brengt in het rapport ‘Voedselvoorraden in Nederland: voorbereid of verspilling?’ in kaart wat nodig is om Nederland weerbaar te maken tegen een langdurige verstoring van de wereldhandel door oorlogen of natuurrampen. Het rapport, geschreven in opdracht van het ministerie van LVVN, adviseert het aanleggen van grotere voedselvoorraden.

Ons voedselsysteem is efficiënt, maar daardoor ook kwetsbaar, stellen de strategen van het Haagse instituut. Voedselketens zijn sterk ingericht volgens het ‘just-in-time-principe’, waardoor voorraden beperkt zijn. Bij langdurige hevige regenval, een oorlogssituatie of langdurige handelsverstoring kunnen snel problemen ontstaan met de beschikbaarheid of distributie van voedsel.

Voor huishoudens luidt het advies om voor acht dagen een noodvoorraad aan te leggen. De overheid acht drie dagen nog voldoende. Met acht dagen zouden burgers een periode kunnen overbruggen waarin supermarkten niet bevoorraad kunnen worden. Ook de retailers zelf zouden grotere noodvoorraden in hun distributiecentra moeten aanhouden.

Grondstoffen voor veevoer

Daarnaast adviseren de onderzoekers veehouders en toeleveranciers om strategische voorraden aan te leggen van grondstoffen waar de landbouw van afhankelijk is. Het gaat daarbij onder meer om raapzaadolie, sojaschroot, aminozuren en bepaalde vitamines die veel worden gebruikt in veevoer. Nederland importeert een groot deel van deze producten uit landen buiten de EU.

Bij een langdurige verstoring van de aanvoerketens ontstaat een tekort aan veevoer en dreigt een verstopping van de verwerkingsketen, omdat dieren versneld naar de slacht moeten. Met de noodvoorraden kan de varkens- en pluimveehouderij gecontroleerd worden afgebouwd tot Europa zelfvoorzienend is in veevoer.

Het duurt volgens Clingendael zo’n anderhalf tot twee jaar voordat de teelt van de benodigde grondstoffen in Europa voldoende schaal heeft om importen overbodig te maken.

Praktische uitvoerbaarheid

De onderzoekers plaatsen overigens zelf vraagtekens bij de praktische uitvoerbaarheid van de adviezen. Ze wijzen onder meer op de beperkte opslagcapaciteit bij supermarkten, toeleveranciers, veehouders en huishoudens.

Het rapport benadrukt tevens dat voorraadvorming niet voldoende is om de voedselzekerheid te waarborgen. Een eigen Europese productie van plantaardige eiwitten en vetten en betere crisisplannen blijven volgens de onderzoekers noodzakelijk. Strategische voorraden moeten daarom onderdeel zijn van een bredere aanpak om de weerbaarheid van het voedselsysteem te vergroten.

Daar waar het Clingendael-rapport vooral kijkt naar een tijdelijke verstoring van handelsstromen wijzen wetenschappers vooral op de volhoudbaarheid van het huidige landbouwsysteem op een veel langere termijn. Afgelopen zomer toonde aan dat klimaatverandering zorgt voor langdurige periodes met hoge temperaturen en droogte.

Lees ook: Debat voedselzekerheid vernauwt tot de vraag: plantaardig of vlees?

In vergelijking met landen als Spanje, Frankrijke en Italië, waar grote oogstverliezen werden geleden, vielen de gevolgen in Nederland mee. Desondanks moeten de toekomstige boeren en tuinders in Nederland ook rekening houden met het feit dat periodes met hogere zomerse temperaturen naar het noorden verschuiven.

Onlangs keken wetenschappers tijdens een rondetafelgesprek over voedselzekerheid in de Tweede Kamer tachtig jaar vooruit. Kan onze landbouw Nederland nog voeden na het jaar 2100? Ja, luidde het antwoord, maar daar zijn wel ingrijpende aanpassingen aan het landbouwsysteem voor nodig. Niet alleen om deze klimaatbestendig te maken, maar ook om de klimaatbelasting ervan te verminderen.

Meststoffen uit riool

Het huidige landbouwsysteem kent ook een hoge mate van afhankelijkheid van (geïmporteerde) fossiele energie voor de productie van kunstmeststoffen. Dat zal moeten verminderen. Dat kan onder meer door meststoffen uit het riool terug te winnen, zegt landbouweconoom Petra Berkhout van Wageningen University & Research.

Het behoud van het huidige landbouwareaal van circa 1,8 miljoen hectare zal ook een speerpunt van de overheid moeten zijn, stelt Berkhout. ‘De afsluiting van de Straat van Hormuz heeft ons gewezen op onze kwetsbaarheid. Klimaatverandering zal dat versterken. Kwetsbare landen hebben onvoldoende buffers om dat op te vangen. We zullen dit in EU-verband moeten regelen.’

Een groot deel van de importen van plantaardige eiwitten zoals soja is nu via veevoer bestemd voor de veehouderij. Om die afhankelijkheid te verminderen, promootten wetenschappers tijdens het rondetafelgesprek een meer plantaardig dieet.

Maatschappelijk gevoelig

Onderzoeker Joran Lammers van de Universiteit Lammers bracht een gedachtenexperiment in. Wat als Nederland overstapt op een 100 procent plantaardig dieet? Het benodigde landbouwgrondoppervlak om één persoon te voeden zou in dat geval halveren, waardoor er ruimte komt voor groene en blauwe opgaven om Nederland en de landbouw klimaatbestendig te maken.

Lammers erkent dat deze omslag politiek en maatschappelijk gevoelig ligt. ‘Durft de maatschappij aan die knop te draaien voor een voedselsysteem dat ons ook na 2100 kan voeden? Dan laat Nederland zien hoe de wereld zichzelf kan voeden.’