‘Politiek is laks en gemakzuchtig, voedselketen is niet weerbaar’

Het zijn scherpe woorden die minister van Staat Jaap de Hoop Scheffer spreekt over ‘de stand van onze samenleving’. Recentelijk was de voormalig minister van Buitenlandse Zaken en secretaris-generaal van de NAVO op uitnodiging van ZLTO te gast bij het Maurick Overleg, een jaarlijks netwerkevenement van de agrarische belangenbehartiger. Nieuwe Oogst sprak bij die gelegenheid met de man die zich naar eigen zeggen van atlanticus tot ‘volbloed Europeaan’ heeft ontwikkeld.

Op voorhand benadrukt De Hoop Scheffer dat hij geen agrarisch expert is, maar wel een visie heeft op het belang van voedselzekerheid en een robuuste strategie daarvoor. Graag houdt hij zijn publiek een spiegel voor. Een spiegel die niet altijd een prettig gezicht oplevert. ‘Ik constateer simpelweg dat er veel maar dan ook veel te weinig aandacht is voor voedselzekerheid bij onze politici en bestuurders’, aldus De Hoop Scheffer. ‘We voeren er niet eens een debat over. Op alle fronten zijn we gemakzuchtig geworden. En dat in een wereld die onder onze neus radicaal verandert.’

In slaap gesust

De emeritus hoogleraar is kritisch: ‘Na de val van de Berlijnse muur in 1989 en de implosie van de Sovjet-Unie in 1991, riepen we onszelf tot winnaar uit. De geschiedenis was voltooid. De wereld globaliseerde onder onze ogen, met lange handelsroutes en -stromen tot gevolg. ‘Just in time’ oftewel JIT werd de economische formule die ons dertig jaar lang leidde en uiteindelijk in slaap suste.’

De Verenigde Staten regelden onze veiligheid, oorlogen waren in verre landen, goedkoop gas kwam uit Rusland en China leverde plastic prullaria en later goedkope auto’s, somt de voormalig NAVO-chef op. ‘En wij? Wij zaten met het spreekwoordelijke glas witte wijn in de hand op een strandterras. Nergens maakten we ons druk over. Voedsel? Dat was en is er toch gewoon in overvloed. Voor ieder wat wils, van havermelk tot biefstuk.’

Deze ironische duiding brengt De Hoop Scheffer bij het onderwerp weerbaarheid. Weerbaar zijn we niet, zo vindt hij. Als samenleving noch als individu. ‘Weten we wat we moeten doen als de handelsstromen stokken? Hoe we voedselbeschikbaarheid moeten organiseren en distribueren als het echt misgaat? Weet de bevolking nog bij welke boer ze zuivel, eieren, groenten of vlees kan halen? Ik denk het niet.’

Doorzettingsmacht

Door schade en schande wijs geworden, besteden we inmiddels 3,5 procent van het bruto binnenlands product aan Defensie, laat De Hoop Scheffer weten. ‘Prima. 1,5 procent gaat naar kritieke infrastructuur, cyberveiligheid, maatschappelijke weerbaarheid en militaire mobiliteit.’ Hij betrekt daar nadrukkelijk de op- en overslag van voedsel bij. ‘Daarop doordenkend pleit ik voor een aparte bewindspersoon voor Nationale Weerbaarheid. Dat moet iemand zijn met doorzettingsmacht, iemand die leiderschap toont en dus dingen voor elkaar krijgt.’

De voorzitter van de raad van toezicht van het gerenommeerde Haagse Clingendael Institute zit op zijn praatstoel en doet er een schepje bovenop: ‘We moeten ons als de wiedeweerga ontwikkelen tot een JIT-samenleving. We moeten voorbereid zijn op het onverwachte, het onvoorstelbare.’ Natuurlijk, oorlog klinkt en is verschrikkelijk, erkent De Hoop Scheffer. ‘Maar feitelijk verkeert ook onze samenleving al in een staat van hybride oorlog met lelijke buitenlandse machten. We kunnen niet uitsluitend op de uiterste veiligheidsparaplu van de Verenigde Staten blijven rekenen, zeker niet met de huidige Amerikaanse regering onder president Donald Trump.’

Ervaren diplomaat
Jaap de Hoop Scheffer (1948) is diplomaat, oud-politicus en minister van Staat. Hij begon zijn loopbaan bij het ministerie van Buitenlandse Zaken en kwam in 1986 namens het CDA in de Tweede Kamer. Van 1997 tot 2001 was De Hoop Scheffer fractievoorzitter van het CDA. In de kabinetten-Balkenende I en II diende hij als minister van Buitenlandse Zaken. Vervolgens werd hij secretaris-generaal van de NAVO, een functie die hij van 2004 tot 2009 bekleedde.
Na zijn vertrek bij de NAVO werd De Hoop Scheffer hoogleraar internationale betrekkingen en diplomatieke praktijk aan de Universiteit Leiden. Inmiddels is hij emeritus hoogleraar. In 2018 werd De Hoop Scheffer benoemd tot minister van Staat. Daarnaast is hij voorzitter van de raad van toezicht van het Haagse Instituut Clingendael. In die hoedanigheden houdt hij zich actief bezig met vraagstukken rond geopolitiek, internationale veiligheid, Europese samenwerking en de weerbaarheid van Nederland en Europa.

De overheid moet oefenen en scenario’s doorleven, stelt De Hoop Scheffer. ‘Heel praktisch: wat doen we als de stroom een week of langer uitvalt? Waar kunnen we noodvoorraden voedsel en water aanleggen? Wat kan een agrarisch ondernemer dan leveren en waar? Als de crisis echt losbarst, gaan we als samenleving weer terug naar de basis: fysieke veiligheid, een dak boven ons hoofd, voedsel en water. Dan zijn actuele waarden als zelfontplooiing en persoonlijke vrijheid niet zo belangrijk meer.’

Dus moeten we onszelf volgens de minister van Staat herorganiseren en nieuwe handelsakkoorden sluiten. In dat licht is Mercosur – het vrijhandelsverdrag tussen diverse Zuid-Amerikaanse landen en de Europese Unie – belangrijk. ‘Al weet ik dat een aantal agrariërs daar behoorlijk kritisch op is’, stelt hij. Toch moeten we met elkaar beseffen dat dit de nieuwe geopolitieke werkelijkheid is, vervolgt De Hoop Scheffer. ‘Daartoe moeten we ons allemaal verhouden. Nieuwe handelsstromen bieden kansen. Dat geldt zeker voor onze agrarische sector, die mondiaal toonaangevend is.’

Omgaan met klimaatverandering

Andere mondiale thema’s die de sector hier en nu raken? De Hoop Scheffer denkt aan klimaatverandering. ‘Die kun je toch echt niet meer ontkennen of bagatelliseren. Aanpassen is noodzakelijk, of liever: er slim mee omgaan. Oprecht geloof ik dat AI hierbij van grote waarde kan zijn, ondanks de vele zorgen die er ook over bestaan. Dat gaat de voedselproductie en -autonomie helpen, zeker in ons deel van de wereld.’

Ondanks alle turbulentie en de onzekerheid in de wereld om ons heen, is De Hoop Scheffer hoopvol over de toekomst van de agrarische sector. ‘Veiligheid en overvloed nemen we misschien nog altijd voor vanzelfsprekend aan, maar je gaat deze pas missen als ze er niet meer zijn’, constateert de minister van Staat haast Cruyffiaans. ‘Dat geldt helemaal voor voedsel.’

Daarom moet de agrarische sector worden gekoesterd en aangemoedigd, onderstreept De Hoop Scheffer. ‘Want die sector ken ik als innovatief en ondernemend. Dat belang kan ik niet vaak genoeg benadrukken, zeker in turbulente tijden als deze.’