Ritnaalden rukken op in aardappelen en mais

Ritnaalden vragen steeds nadrukkelijker aandacht. In mais komen de problemen aan het licht bij planten die na het zaaien te lang stilstaan en dan worden aangevreten. In aardappelen vormt de ritnaald, de larve van de kniptor, een bedreiging voor de knolkwaliteit.

Tijdens de Akkerbouwdag in het Flevolandse Lelystad schetsten onderzoeker Hilfred Huiting van Wageningen University & Research (WUR), voormalig productmanager pootgoed Tjalling Douma bij Agrico en agroservicemanager Arjan Lassche van zaadbedrijf KWS hoe telers hiermee om moeten gaan.

Gewasbeschermingsmiddelen minder krachtig

Volgens Huiting nemen de problemen met het bodeminsect vooral toe in mais en aardappelen. ‘Door wetgeving scheuren boeren meer grasland en in het eerste jaar zijn ze nog weleens te laks’, zegt hij voorzichtig. Gevolg daarvan is dat in het tweede, derde en vierde jaar de druk van ritnaalden toeneemt. Daar komt bij dat gewasbeschermingsmiddelen minder krachtig zijn dan de insecticiden van vroeger. ‘Je redt het niet meer met alleen middelen.’

Lassche – die vanuit de zaal zijn inbreng levert – bevestigt dat hij onderweg de druk van ritnaalden ziet toenemen. Volgens hem komt dat inderdaad door het vaker scheuren van grasland en het verdwijnen van effectieve middelen, ondanks dat veel telers kiezen voor een anti-ritnaaldzaadbehandeling. Ook de verplichting tot vanggewassen doet de populatie toenemen.

Stil in ontwikkeling

De moeizame start van het maisseizoen dit jaar op sommige plekken in Nederland maakt het probleem actueel. Mais dat tussen half en eind april is gezaaid, stond lang stil in ontwikkeling, werd geel en had last van de koude. Onder deze omstandigheden neemt de kans op schade toe. Bij een hoge ritnaalddruk is het advies van Lassche dan ook om niet te vroeg te zaaien. Huiting voegt daaraan toe dat het cruciaal is om de grondbewerking op orde te hebben.

Douma ziet ritnaalden vaker op zandgronden en noemt het plotseling opduiken van schade een bekend probleem. ‘Wie schade vindt, moet terugkijken. Wat is er twee jaar geleden met het perceel gebeurd?’, zo haalt de voormalig Agrico-productmanager aan. Uit ervaring weet hij dat met koolzaad in het bouwplan de kans op schade kleiner is. Dit gewas doorbreekt de levenscyclus van de kniptor.

Naast het scheuren van grasland blijkt dat langjarig grasland of veel gras in de rotatie meer risico op de bodemplaag geeft. Wil je aardappelen poten, dan is de kans op schade groter als de voorvrucht op het betreffende perceel mais of gras is geweest. Veel grasachtigen in de buurt, graspaden langs het perceel, grasbermen en tuinwallen er vlak langs zijn andere factoren die de kans op schade vergroten. Ook bij het hanteren van niet-kerende grondbewerking kan de druk hoger zijn.

Nattigheid

Douma wijst erop dat natte omstandigheden het risico op schade vergroten. ‘Dat lijkt tegenstrijdig, omdat ritnaalden niet van nattigheid houden en gevoelig zijn voor zuurstofgebrek. Juist door de nattigheid trekken ze omhoog, naar de bovenste 5 tot 15 centimeter. Daar komen ze in de knolzone terecht en worden knollen aantrekkelijk om aan te vreten.’

Volgens hem kan nattigheid tegelijk een goed moment zijn voor inzet van aaltjes, omdat die met veel water kunnen worden toegepast. ‘Met bestrijden van ritnaalden met aaltjes zijn goede resultaten behaald’, weet hij.

‘Black boxes’

Volgens de sprekers ligt een deel van de ritnaaldaanpak ook in monitoring, al is dat niet eenvoudig. Huiting spreekt over ‘black boxes’. ‘Waarnemingssystemen zijn er al decennia, maar de vraag blijft wat een waarneming zegt. Een sluitende voorspelling voor aantasting is er niet’, meldt de WUR-onderzoeker.

Wel is volgens Huiting de risico-inschatting met monitoring nu beter dan in de afgelopen tien jaar. Verder is het cruciaal aardappelen niet te veel stikstof te geven en te zorgen voor een afgeharde knol. ‘Een beter afgerijpte knol kun je eerder rooien en daarmee is potentiële schade te beperken’, benadrukt Douma.

Als ritnaalden eenmaal in de knolzone zitten, wordt beheersing in aardappelen lastiger. In dit gewas is de vraatschade direct bedreigend voor de kwaliteit. Bij mais is richting het vierbladstadium het grootste leed voorbij, weet Huiting.

De zoektocht naar alternatieven is volop gaande. De WUR-onderzoeker noemt boekweit en bruine mosterd als gewassen die ritnaalden kunnen bestrijden. Binnen de publiek-private samenwerking Grondige aanpak bodemplagen wordt gekeken naar de effecten van bruine mosterd. De eerste meetronde lijkt positief, maar de vraag blijft of effecten uit 2024 en 2025 ook in 2026 doorwerken.

De boodschap van de sprekers is dat ritnaalden niet meer als randprobleem kunnen worden behandeld. KWS-manager Lassche wijst erop dat een veehouder geen akkerbouwer is en omgekeerd. Juist bij meer grasland in de rotatie vraagt dat om extra aandacht. Huiting vat het samen als grote keuzes maken: monitoren, beschermen en tijdig bijsturen.

Mosterd en boekweit remmen uitbreiding van ritnaalden Onderzoeksinstelling HLB is vorig jaar een project gestart om het effect van groenbemesters op ritnaaldschade te onderzoeken. Hiervoor zijn vier groenbemesters geselecteerd waar het beste resultaat van wordt verwacht: bruine mosterd, Ethiopische mosterd, gewone boekweit en Franse boekweit. Volgens HLB is eerder al gebleken dat mosterdplanten toxische stoffen bevatten die de ritnaaldgroei afremmen. Mosterdteler André Edens kan bij navraag niet bevestigen of bruine mosterd de ritnaaldpopulatie drukt. Wel geeft hij aan dat hij nooit problemen heeft gehad met ritnaalden na de teelt van bruine mosterd, maar het is niet duidelijk of dat is toe te schrijven aan de voorvrucht. Eten van boekweit kan ervoor zorgen dat ritnaalden niet alleen slechter groeien, maar ook misvormd kunnen raken. Van 2026 tot en met 2028 vergelijkt HLB de ritnaaldschade in de volggewassen na teelt van de genoemde objecten met de schade na Italiaans raaigras en zwarte braak.