Nota Ruimte is nog geen gelopen race, maar deadline nadert

Nederland heeft in de komende decennia een enorme ruimtelijke opgave het hoofd te bieden. De woningnood, het klimaat en energie doen een beroep op de beschikbare ruimte. Daarnaast dwingt de geopolitieke instabiliteit ons om anders te kijken naar onderwerpen als voedselzekerheid, schaarste en de beschikbaarheid van bijvoorbeeld bouwmaterialen.

Met die opgaven steeds hoger op de agenda besloot het kabinet-Rutte IV in 2022 weer de regie te nemen op de ruimtelijke inrichting van Nederland. Na jaren waarin Den Haag afstand nam van de ruimtelijke ordening, moest het Rijk weer kennis en kunde opbouwen om die regierol te kunnen vervullen en de bestuurlijke versnippering tussen ministeries te voorkomen.

Thema Onroerend goed
De druk op de ruimte in Nederland is enorm. Enerzijds groeit de vraag naar grond voor woningbouw en natuur. Anderzijds zoeken agrariërs ruimte voor hun bedrijf. Dat zorgt voor uitdagingen op diverse fronten. De overheid wil met de nieuwe Nota Ruimte de regie op grondgebruik naar zich toe trekken. In dit thema van de Nieuwe Oogst van 6 mei belichtten we de stand van zaken. Ook gingen we in op vergunningverlening, het fiscale aspect van verpachting en stalbrandpreventie. De artikelen zijn nu ook te bekijken op onze overzichtspagina.

Sinds de presentatie van de ontwerp-Nota Ruimte in september 2025 heeft een uitgebreid participatietraject plaatsgevonden. Meer dan 9.500 burgers namen deel aan de digitale raadpleging, waarbij zij prioriteiten konden aangeven voor de verdeling van de ruimte. Via het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL) hebben bedrijven en belangenorganisaties hun advies gegeven over thema’s als economie, wonen en recreatie.

Uit debatten in de Tweede Kamer blijkt dat de politiek op punten verdeeld is. Hierbij een overzicht van de stand van zaken over de belangrijkste onderwerpen.

Omdat grote opgaven zoals de woningnood, de energietransitie en natuurherstel steeds vaker met elkaar botsen, neemt het Rijk met de Nota Ruimte weer de centrale regie in handen met betrekking tot de ruimtelijke ordening van Nederland. Het kabinet streeft naar een rechtvaardige verdeling van de lasten en lusten over alle regio’s, waarbij geen enkel gebied wordt achtergesteld.

In de Tweede Kamer werd deze terugkeer van rijksregie breed toegejuicht, al klonk direct al wel de waarschuwing dat alle ambities bij elkaar opgeteld eigenlijk meer grond beslaan dan Nederland groot is. Er wordt gewerkt met vier centrale thema’s om deze complexe puzzel op te lossen: wonen/werken, economie/energie, landbouw/natuur en water/bodem.

Een opvallende conclusie uit het participatieoverleg is dat de wensen van mensen op het platteland en in de stad nauwelijks verschillen. Wel is er een duidelijke roep om de lasten en lusten eerlijker te verdelen. Maatschappelijke organisaties juichen de rijksregie toe, maar waarschuwen dat de ‘pijnlijke keuzes’ goed moeten worden uitgelegd.

Het politieke debat over de Nota Ruimte laat zien dat de strijd om de ruimte nog niet gestreden is. Terwijl de minister vasthoudt aan een scenario van groei naar 20 miljoen inwoners in 2050, eisen partijen als JA21 en Forum voor Democratie scherpere keuzes over migratie door de druk op de ruimte.

Lees ook: Nota Ruimte biedt landbouw voorlopig nog geen houvast

Ook de balans tussen economie en leefbaarheid blijft een heet hangijzer in de voorliggende Nota Ruimte. De VVD pleit voor het behoud van voldoende bedrijventerreinen, de SP wil ruimte voor recreatie en BBB wijst op mogelijke overlast als woningen dicht bij agrarische bedrijven worden gebouwd. De minister zegde toe om meer aandacht te besteden aan de ruimtebehoefte van het mkb en lokale familiebedrijven.

Uiteindelijk moet de definitieve Nota Ruimte een bindend kader bieden voor alle overheden. De uitvoering wordt cruciaal om ambities om te zetten in echte actie.

Het kabinet zet in op de bouw van honderdduizend woningen per jaar. Hiervoor zijn 4 nieuwe nationale en 127 regionale grootschalige locaties aangewezen, die in de omgeving van bestaande steden en knooppunten van openbaar vervoer liggen. Naast deze grote projecten wil het Rijk ook het principe van een ‘wijkje erbij’ (maximaal honderd woningen) bij dorpskernen stimuleren.

In de Tweede Kamer ontstond hierover onlangs een stevige discussie; SGP en ChristenUnie dienden moties in om dit aantal te verhogen naar tweehonderd woningen. De minister hield vast aan de grens van honderd woningen om het kleinschalige karakter te bewaken. Burgers steunen meer woningbouw mits Nederland niet wordt volgebouwd en er oog blijft voor groen.

De landbouwsector wordt in de Nota Ruimte gezien als cruciaal voor de voedselzekerheid en het onderhoud van het Nederlandse landschap. Het kabinet heeft de ambitie uitgesproken om zeer zorgvuldig om te gaan met de beschikbare landbouwgrond. Er komt een speciaal afwegingskader dat moet voorkomen dat boerengrond zomaar wordt opgeofferd aan andere functies zonder dat er alternatieven zijn onderzocht.

Tijdens het Kameroverleg uitte de BBB zorgen over de toekomst van jonge boeren en de impact van peilverhogingen in veenweidegebieden. Er werd aangedrongen op financiële compensatie en duidelijke inspraak voor agrariërs bij gebiedsprocessen. Ook de discussie over ‘wijkje erbij’ op landbouwgrond was actueel. Uit burgerpanels bleek dat veel mensen hoop hebben op een transitie naar meer duurzame landbouw.

Een gezonde leefomgeving vereist een robuust natuursysteem, waarbij het kabinet zich committeert aan internationale afspraken zoals de Natuurherstelverordening. Naast het herstel van bestaande gebieden wordt er ingezet op het combineren van natuur met andere functies, zoals defensie-oefenterreinen en waterberging. Het Planbureau voor de Leefomgeving waarschuwt echter dat er zeker 100.000 hectare extra natuur nodig is om de doelen echt te halen.

D66 benadrukte in de Kamer dat natuurherstel de sleutel is om projecten van het stikstofslot te krijgen en de woningbouw vlot te trekken. Jongeren die deelnamen aan de participatie hechten veel waarde aan een groenere toekomst en ze verwachten meer lef van de overheid bij het beschermen van de biodiversiteit. Zij zien een toekomst waarin landbouw en natuur hand in hand gaan in plaats van strijden om de ruimte.

Water wordt een bepalende factor voor waar we in de toekomst kunnen wonen en werken. Het IJsselmeer en Markermeer worden in de plannen beschermd als de nationale zoetwaterbuffers. Het kabinet wil het peil in deze meren kunnen vergroten om toekomstige tekorten op te vangen. In de Kamer werd door de ChristenUnie gepleit voor onderzoek naar landaanwinning voor de woningbouw in het Markermeer.

De minister toonde zich echter terughoudend vanwege de kwetsbaarheid van het watersysteem en de noodzaak om water te kunnen blijven bergen. Burgers die deelnamen aan de raadplegingen plaatsten schoon drinkwater en bescherming tegen droogte hoog op de agenda. De overheid vindt dat regio's vaker zelf hun watervoorziening op peil moeten houden door water vast te houden in plaats van af te voeren.

Klimaatadaptatie is een rode draad in de Nota Ruimte, waarbij veiligheid voor Nederland op de lange termijn vooropstaat. Er wordt extra ruimte gereserveerd voor dijkversterkingen en waterafvoer. Bouwen in de uiterwaarden wordt in principe verboden om rivierverruiming niet onmogelijk te maken. Steden worden met meer groen en wateropvang voorbereid op extremer weer met hitte en hoosbuien.

In het Kamerdebat zorgde het principe ‘water en bodem sturend’ voor wrijving; de VVD en het CDA wilden voorkomen dat dit een blokkade wordt voor economische groei en woningbouw. Het kabinet kiest nu voor de term ‘rekening houden met water en bodem’. Desondanks blijft het uitgangspunt dat we problemen niet mogen doorschuiven naar toekomstige generaties.