Zonder ingrijpen loopt klimaatschade voor landbouw in de miljarden

Een maandag gepubliceerd rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) biedt de nieuwste inzichten in de klimaatverandering. Deze verloopt sneller dan eerder verwacht. Sinds 1901 is de temperatuur met meer dan 2,5 graden gestegen, waarbij in de jaren 2023 en 2024 recordtemperaturen werden behaald. In de nabije toekomst kunnen temperaturen van 40 graden vrijwel jaarlijks voorkomen, wat een directe bedreiging vormt voor de agrarische sector.

De oogsten en veestapel lopen diverse risico's die elkaar ook nog kunnen versterken. De hoge temperaturen tasten het dierenwelzijn aan. Koeien produceren minder melk, varkens groeien trager en bij pluimvee dreigt voortijdige sterfte. 'We zijn in een tijdsgewricht beland waarin emissiereductie niet meer genoeg is. We zullen ons moeten aanpassen', zegt PBL-directeur Marko Hekkert.

Tekorten nijpend

Het voorjaar wordt steeds droger, waardoor watertekorten nijpend worden. In kustgebieden rukt de verzilting steeds dieper het land in, wat de zoetwatervoorraad voor beregening onder druk zet. Tegenover de droogte staan vaker voorkomende hoosbuien die akkers laten onderlopen, waardoor gewassen wegrotten of platslaan.

De financiële impact van dergelijke weerfenomenen kan enorm zijn. In 2050 kan de economische schade door piekbuien en lange natte perioden variëren tussen de 100 miljoen en 1 miljard euro, met een frequentie van eens in het jaar tot eens in de tien jaar. Voor aardappeltelers dreigt tegen 2050 een opbrengstdaling van 35 procent als er geen actie wordt ondernomen.

Het PBL schat dat schade door hittestress bij vee rond 2050 kan oplopen tot 0,5 miljard euro à 1 miljard euro per jaar. Deze kosten vertalen zich uiteindelijk in schaarste in het aanbod en daardoor hogere voedselprijzen voor de consument.

Intensief of transformatie

Om klimaatschades te voorkomen, schetst het PBL twee richtingen. Bij het intensieve spoor wordt de bestaande landbouw zoveel mogelijk in stand gehouden door gebruik te maken van druppelirrigatie, wateropslagtanks en actieve klimaatbeheersing (airco's) in stallen.

Bij het tweede transformatiespoor wordt de landbouw aangepast aan de veranderende natuurlijke omstandigheden. Dit houdt in dat teelten overschakelen op zouttolerante gewassen en strokenteelt voor een gezondere bodem. Daarnaast worden waterintensieve teelten verplaatst naar nattere kleigronden.

Hoewel technische oplossingen snel effect sorteren, biedt het tweede spoor volgens het PBL meer zekerheid op de lange termijn. 'Voor de meeste opgaven is een mix van verschillende oplossingen nodig', zegt wetenschappelijk onderzoeker Frank van Gaalen. Hij stelt dat met name de politiek nu moet bepalen hoe het klimaatbeleid eruit moet komen te zien.

Fundamentele keuzes

Het klimaatbeleid gaat verder dan natuur en landbouw, maar is gericht op maatregelen in de volle breedte. Dat gaat bijvoorbeeld over aanpassingen in steden om de temperatuur in de zomer omlaag te brengen, tot dijkverhogingen en mogelijkheden van overloop om extreme neerslag op te vangen.

Daarbij zijn fundamentele politieke keuzes nodig, zeggen Van Gaalen en Hekkert. Zo moet worden bepaald welke mate van risico maatschappelijk acceptabel is en wie de kosten draagt voor adaptatie. Ook met betrekking tot de waterverdeling in tijden van schaarste moeten keuzes worden gemaakt. Wat krijgt voorrang: natuur, drinkwater of landbouw?

Juist dit verdelingsvraagstuk plaatst beleidsmakers voor een dilemma, stelt Hekkert. 'Droogte is, naast stikstofdepositie, een van de drukfactoren op de kwaliteit van de natuur. Als de landbouw grondwater onttrekt, kan de droogte in nabijgelegen natuurgebieden toenemen. Tegelijkertijd wil je oogstschade voorkomen. Dat is het spanningsveld waar we op proberen te wijzen.'