Boeren verbitterd door strijd om ruimte langs Waddenzeedijk

Regie houden over je eigen grond, het zou de normaalste zaak van de wereld moeten zijn. Maar voor agrarisch ondernemers langs de Waddenzeedijk in Noord-Friesland is dat het niet. Al jaren woedt daar een strijd om vruchtbare landbouwgrond, onder meer voor de realisatie van meer natuur, dijkversterking en het verkwelderen van de buitendijkse zomerpolders. En dat zijn nog maar enkele voorbeelden.

'We hebben onze 'nocht' er wel wat van, oftewel: we zijn er klaar mee', zegt Klaas Jensma, die een akkerbouwbedrijf runt in Hijum en Ferwert. 'Al decennialang zijn diverse partijen met onze gronden aan het winkelen', valt melkveehouder Jan Swart uit Ferwert hem bij. En dat heeft ingrijpende gevolgen, weet hij als geen ander.

'Voor de realisatie van die plannen zou in veel gevallen de agrarische bestemming van onze gronden worden beëindigd. Dat betekent dat wij – meer dan veertig boeren in dit gebied – grond en daarmee dus ook plaatsingsruimte kwijtraken. Je kunt je wel voorstellen wat dit met de bedrijven en ondernemers doet. Voor een aantal van hen zou dat het einde van hun bedrijf zijn', aldus Swart.

Het gebied Noard Fryslân Bûtendyks en de binnendijkse kuststrook van het oude Ferweradiel kenmerkt zich door een eeuwenoude cultuurhistorie, open landschap, boerderijen, terpen, kwelders en zomerpolders die onder meer dienen als overgangsgebied voor zoet en zout water en als broedgebied voor wad- en weidevogels.

Achter de Waddenzeedijk ligt het uitgestrekte Natura 2000-gebied Noard Fryslân Bûtendyks, een kweldergebied met een agrarische bestemming. Het gebied wordt deels beheerd door It Fryske Gea en deels door particuliere eigenaren.

De historie van dit gebied vertelt het verhaal van een eeuwenlange strijd tegen het zeewater en hoe omwonenden op het vaste land daarmee omgaan. Zo is de landbouw er zowel binnen- als buitendijks onlosmakelijk mee verbonden. Voor de agrarische bedrijven zijn de gronden onmisbaar. En toch staat de toekomst van de landbouw in dit gebied onder druk, ervaren de agrarisch ondernemers.

'We vinden het, nog enigszins zacht uitgedrukt, heel frustrerend dat veel partijen zonder onze inbreng willen beslissen over dit gebied en onze gronden', zegt akkerbouwer en zoutwaterboer Roelof Hoogland uit Hallum. 'En dan gaat het vaak ook nog om plannen met een grote impact.'

Die plannen zijn onder meer het gecontroleerd inlaten van zout water in zoetwatersystemen, het afgraven van vruchtbare kleigrond ten behoeve van dijkversterking en een omstreden verplaatsing van de vaargeul van Holwerd naar Ameland. Die vaarroute zou vanwege het dichtslibben mogelijk worden verplaatst naar Ferwert. Daarnaast zitten de terreinbeherende organisaties volgens de boeren in het gebied ook nog vol plannen.

Provinciale omgevingsvisie

'En de provinciale omgevingsvisie komt eraan', weet akkerbouwer en pluimveehouder Nantko Reitsma uit Ferwert. 'Daar worden mogelijk aanvullende regels en zoneringen in opgenomen. Dat maakt het boeren in dit gebied alleen nog maar lastiger. Vooral op en dichtbij een Natura 2000-gebied. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen of andere economische activiteiten.'

Een ander plan dat de boeren behoorlijk zorgen baart, is de mogelijke uitbreiding van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) door provincie Fryslân. Het doel van het NNN is om natuurgebieden met elkaar te verbinden. In het plan van aanpak van de provincie, dat onlangs werd behandeld in een Provinciale Statenvergadering, is te lezen dat in het gebied Noard Fryslân Bûtendyks een 'grote inrichtingswinst mogelijk is', maar ook dat dit een gevoelig proces is. En dat terwijl het al één gebied is, stellen de boeren.

Hoewel de provincie vooralsnog niets ziet in het onteigenen van landbouwgrond, worden de gronden van onder meer Swart in de komende nieuwe provinciale omgevingsvisie volgens hemzelf al aangemerkt als 'kernnatuur'. 'En dat terwijl het al zeshonderd jaar landbouwgrond is, met een natuurfunctie.'

'Als ze de agrarische bestemming van mijn land halen, kan ik wel inpakken. En met mij nog een aantal agrariërs. Zo is het dan ook niet of nauwelijks meer toegestaan om paarden en schapen de kwelders te laten begrazen. Naast het feit dat dit voor agrariërs desastreuze gevolgen heeft, moet je je afvragen of je dit met het oog op goed weidevogelbeheer wilt. Als we geen beheer meer toepassen, gaat het gebied onnodig verruigen', aldus Swart. Jensma vult aan: 'En dat trekt juist geen weidevogels aan. Zonder landbouwkundig beheer wordt het ecologisch gezien een ramp.'

Volgens de boeren zijn inmiddels al zoveel ideeën en plannen op hun gronden losgelaten dat 'je daar drie of vier keer Friesland voor nodig hebt'. Een onmogelijke opgave, wat je niet zou moeten willen, stellen zij.

Wat Jensma, Swart, Hoogland en Reitsma nog wel het meest steekt, is dat agrariërs in beginsel niet of nauwelijks worden betrokken bij al die plannen en dat vooraf gegeven informatie achteraf niet altijd klopt. 'Bijvoorbeeld dat we op onze gronden in het Natura 2000-gebied mochten doorgaan volgens het bestaande gebruik, dus zoals we het altijd al deden', stelt Jensma. 'Maar uiteindelijk zijn die kaarten toch heel anders geschud. De voorwaarden worden steeds aangescherpt.'

Behoorlijke strijd

Al met al hebben de betrokken boeren de afgelopen tijd inmiddels meerdere gebiedsprocessen doorlopen, stellen ze vast. 'We springen er iedere keer bovenop', vertelt Hoogland. 'Wat dat betreft hebben we al een behoorlijke strijd geleverd', valt Jensma hem bij. 'Honderden tot duizenden mensen zijn iedere dag bezig om onze gronden in te kleuren, maar wij zijn het gebied. Wij zouden daarover moeten kunnen meebeslissen.'

Om dat tij te keren, hebben de agrariërs en omwonenden van het gebied samen een manifest opgesteld en aangeboden bij provincie Fryslân, gemeente Noardeast Fryslân en Wetterskip Fryslân. 'Om met ons te werken aan een realistisch en gedragen gebiedsplan', legt Reitsma uit. Want niet alleen de agrariërs voeren de strijd om dit gebied; ook omwonenden zijn naar eigen zeggen klaar met alle ideële, niet-praktische, onhaalbare, onbetaalbare en beperkende plannen die zonder brede participatie over het gebied worden 'uitgestort'.

Leefbaarheid onder druk

Naast de landbouw staat ook de leefbaarheid hier onder druk door 'idealistische en onhaalbare doelen', is in het manifest te lezen. 'Naast dat een groot natuurreservaat ingrijpende gevolgen heeft voor de landbouw, heeft dit een negatief effect op de recreatie en zal de jeugd wegtrekken', verwacht Hoogland.

Jensma: 'Als gemeenschap willen we de agrarische bestemming behouden, geen juridische natuur meer, geen ontpoldering en geen binnen- en buitendijkse zoneringen. We willen een integrale gebiedsaanpak, een goede balans tussen economie en ecologie en toekomstperspectief. Bovenal willen we gewoon de regie over onze eigen gronden hebben én houden.'

'Het is heel simpel: zonder mest krijg je geen weidevogels op je land'

Jensma heeft samen met zijn vrouw en kinderen een akkerbouwbedrijf op twee locaties: in Hijum en Ferwert. Op 220 hectare telen zij voornamelijk pootgoed en uien. Jensma heeft daarvoor drie vaste medewerkers in dienst.

Volgens Jensma is meervoudig ruimtegebruik juist belangrijk in het gebied waar alles om draait. 'Dat doen we al decennialang, maar op de een of andere manier vinden diverse partijen dat dit op papier met elkaar botst. En dat snap ik niet', zegt hij.

'Kijk naar natuur. In mijn ogen hoeven natuur en landbouw elkaar niet uit te sluiten. Juist niet, want dit gaat heel goed samen. Sterker nog, de landbouw is onmisbaar bij goed natuurbeheer en het behoud van weidevogels', geeft Jensma aan. 'Daar zijn talloze voorbeelden van. Als wij geen landbouwkundig beheer toepassen, verruigt de boel. Daar trek je geen weidevogels mee', weet de akkerbouwer, die zelf ook aan agrarisch natuurbeheer doet.

Niet bemesten, geen weidevogels

'Het is heel simpel: als je niet bemest, krijg je geen weidevogels op je land. Daar heb ik een mooi praktijkvoorbeeld van: de patrijs is wel in mijn land te vinden, maar niet in dat van It Fryske Gea', vertelt Jensma. Ook ziet de ondernemer dat de terreinbeherende organisaties hun handen vol hebben aan het onderhoud van de natuurgebieden. 'We zijn allemaal natuurbeheerders. Als je de agrariërs in het gebied hun gang laat gaan, dan heb je de natuurwaarden weer terug zoals dat veertig jaar geleden was', is zijn verwachting.

Dat het areaal landbouwgrond mogelijk alleen nog maar minder wordt, baart de akkerbouwer zorgen. 'In de laatste honderd jaar is er buitendijks een kilometer grond bijgegroeid, maar er verdwijnen ook zo langzamerhand steeds hectares. Het uitbaggeren van de vaargeul van Holwerd naar Ameland versterkt dat alleen nog maar.'

Van het feit dat het gebied al jarenlang onderwerp van gesprek is, heeft Jensma, naar eigen zeggen wel genoeg. 'We zijn er echt helemaal klaar mee.' Volgens Jensma is er een enorme sterke lobby gaande over de toekomst van het gebied, waar de agrarisch ondernemers niet doorheen komen. 'Ja, natuur is belangrijk, maar het moet wel haalbaar en betaalbaar zijn en het hoeft landbouw zeker niet uit te sluiten. We moeten in samenhang leven en ervoor waken dat dit een groot natuurreservaat wordt waar niks meer mogelijk is, wat de leefbaarheid van het gebied negatief beïnvloedt.'

'Het afwaarderen van landbouwgrond zou evengoed een ramp zijn'

'Het is daarom ook heel goed en belangrijk dat we samen, als gebied, de handen ineen hebben geslagen en een manifest hebben aangeboden aan de provincie, de gemeente en It Wetterskip', benadrukt hij.

Volgens Swart zijn er meer dan veertig boeren in het gebied afhankelijk van het huidige gebruik van de gronden buitendijks. 'Naast het feit dat we deze gronden gebruiken voor de mestplaatsing en voerwinning, ruilen we binnendijks grond uit met akkerbouwers.'

Dat noemt Swart een mooie samenwerking in het gebied. 'Raken we grond kwijt, dan treft dat dus veel meer agrariërs in en rondom het gebied waar wij boeren.' In het gebied boeren onder meer melkveehouders, akkerbouwers, pluimveehouders en schapenhouders. Ook zijn er paardenhouders gevestigd die hun dieren laten grazen op de kwelders. 'Het is mooie en vruchtbare grond die veel mineralen bevat', weet Swart.

Agrarisch laboratorium

Swart runt zelf samen met zijn vrouw en zoon een melkveebedrijf met 140 koeien, bijbehorend jongvee op 110 hectare landbouwgrond, zowel binnendijks als buitendijks. Ze wonen in Ferwert, dicht bij de Waddenzeedijk. Naast het melkveebedrijf heeft Swart het Agrarisch Laboratorium Noord-Nederland, waar de focus ligt op fysische en chemische kwaliteitsonderzoeken in voer, grond en mest. 'We hebben negen medewerkers in dienst', legt de ondernemer uit.

De melkveehouder is bang dat de agrarische bestemming en het huidige gebruik van zijn buitendijkse gronden af gaat. 'Dat heeft grote gevolgen voor ons melkveebedrijf', stelt hij. 'Dan zijn we namelijk in één klap 40 hectare lichter. Dat valt niet zomaar te compenseren.'

Ook is Swart bang dat de landbouwgronden in dit gebied worden afgewaardeerd door de provincie en het Rijk. 'Dat zou evengoed een ramp zijn', zegt hij. 'In beide gevallen verschuift het landbouwkundig gebruik nog meer naar de primaire dijk. Los van het feit dat dat niet mogelijk is, is het maar afwachten hoe de vlag er dan bij hangt. Hoe zit het dan met vergunningen? En de zoneringen?'

Het mogelijke verlies van landbouwgrond betekent volgens Swart niet alleen krimp van de landbouwsector in het gebied, maar vooral ook regeren over andermans bedrijf of zelfs het faillissement ervan. 'Het klopt niet. Wat ook steekt, is dat de natuur en ecologie er niet beter van worden.'