Biologisch boeren, maar jarenlang niet de biologische prijs krijgen

Het klinkt nogal tegenstrijdig: een boer die biologisch produceert, maar daar nog niet voor wordt betaald. Toch is dat waar veel ondernemers tegenaan lopen. Europese regels schrijven voor dat grond en gewassen eerst een overgangsperiode moeten doorlopen voordat producten daadwerkelijk het biologische keurmerk mogen dragen. In die jaren verandert de bedrijfsvoering ingrijpend, maar de productie komt op de gangbare markt terecht.

Neem Ramona Schalkwijk. Zij moet de komende maanden 10.000 kilo bloeikaas verkopen om voldoende inkomsten te genereren voor voer voor haar koeien, terwijl haar melk nu nog grotendeels in de gangbare melkstroom verdwijnt. ‘Dat is ongelooflijk en valt niet uit te leggen’, vertelt Drees Peter van den Bosch. Hij is algemeen directeur bij webwinkel Boerschappen en wil dat er meer aandacht komt voor boeren die in de omschakeling zitten.

Omslag

Schalkwijk bevindt zich met haar Bloemenweideboerderij in het Utrechtse Montfoort in de laatste fase van de omschakeling. Het familiebedrijf, waar zij als derde generatie boer deel van uitmaakt, verwacht in november de eerste biologische melk te kunnen leveren. Het bedrijf telt honderdtwintig melkkoeien. In de afgelopen jaren werd een ander bedrijfsmodel ontwikkeld. Naast melk wordt ook eigen vlees, kaas en brie rechtstreeks verkocht via winkels en aan cateraars.

‘Ik kom uit de zorg’, vertelt ze. ‘Maar ik ben boer geworden omdat ik geloof dat je als boer meer kunt bijdragen aan de gezondheid van mensen dan als zorgprofessional. Met gezonde producten, vers voedsel en het verhaal achter de landbouw bereik je veel meer mensen dan een-op-een in de zorg.’

En dus maakte ze de carrièreswitch. Ze verruilde een zorgpraktijk voor het melkveebedrijf en dat doet ze met volle overtuiging. Sinds 2016 veranderde het bedrijf stap voor stap. Er kwam een eigen boerderijwinkel, verkoop van vlees, kaas en brie en meer rechtstreeks contact met consumenten en bedrijven. Ze erkent dat ook economische motieven meespeelden bij de keuze om over te stappen op biologisch. Zo werd het steeds moeilijker om met een gangbaar intensief melkveebedrijf uit de kosten te komen.

Ze besloot te desinvesteren. Minder koeien, minder voeraankoop en meer balans tussen grond en veestapel. En juist daarom voelt de huidige overgangsperiode wrang. Van den Bosch herkent het probleem. Hij weet waar de pijn zit. ‘Als je ziet hoeveel extra inspanningen boeren als Ramona leveren, dan klopt er iets niet in de keten.’

Boerschappen wil juist producten uit die overgangsperiode een plek in de markt geven. Boeren zijn daardoor niet volledig afhankelijk van de gangbare afzet. Appels en peren die in de ‘gewone handel’ worden geweigerd, puur omdat ze te groot zijn voor een schaaltje. ‘Je maakt hogere kosten, je productie verandert en je loopt meer risico, maar je krijgt nog niet de biologische prijs. Dat maakt de stap voor ondernemers spannend. En dat snap ik. Als we willen dat meer boeren verduurzamen, moeten we ook zorgen dat er een verdienmodel onder ligt.’

De oplossing ligt volgens Van den Bosch dan ook niet alleen bij de boer. ‘Boeren stappen pas over op biologisch als er perspectief is. De hele keten moet daar zijn verantwoordelijkheid voor nemen. Als je mensen vraagt of ze biologisch willen eten, krijg je een heel ander antwoord dan wanneer je vraagt of ze voedsel zonder chemische bestrijdingsmiddelen willen. Daar zit wel degelijk een markt.’

Vraag moet meegroeien

Ook Schalkwijk ziet dat de vraag niet vanzelf ontstaat. Daar gaan jaren overheen. Zij neemt klanten mee in haar verhaal. Ze voert gesprekken en legt uit waarom biologische producten duurder zijn. ‘Dat kost ontzettend veel tijd. Tijd die ik niet aan mijn koeien kan besteden.’

‘Ik vind de snelheid waarop de overheid naar biologisch wil prima, maar dan moet ook worden gewerkt aan de vraag. Wij doen dat met onze boerderij en samenwerkingen, maar het is heel veel werk. Je moet tijd en energie hebben om die gesprekken aan te gaan. Plannen maken, campagne voeren, dat gaat niet vanzelf. Ambities zijn goed, maar ik maak geen product dat als gangbaar moet worden afgezet.’

Lees ook: ‘Het is niet vanzelfsprekend om genoeg te verdienen met koeien melken’

Ook voor biologisch fruitteler Adriaan Feijtel is de omschakeling inmiddels bijna rond. Zijn vader zag de wereld veranderen. Meer mensen, meer woningen. ‘Hij besefte dat het misschien anders moest.’ Op het familiebedrijf in het Zeeuwse Wemeldinge zijn nog 5 hectare appels en peren in transitie. De overige 18 hectare zijn al gecertificeerd. Omschakelen betekende voor Feijtel veel meer dan alleen stoppen met chemische gewasbescherming. Er is geïnvesteerd. Onkruid wordt tegenwoordig bestreden met een schoffelmachine. Ook de bemesting veranderde.

Van 40 naar 20 ton

‘Normaal strooi je kunstmest en groeit een boom. Nu werken we met dierlijke mest. Daar moet een boom aan wennen. Waar we vroeger op ongeveer 40 ton opbrengst per hectare zaten, is dat nu nog zo’n 20 ton. De opbrengst is dus gehalveerd. Daar staat tegenover dat de prijs ongeveer is verdubbeld. Van 60 cent naar 1,20 euro per kilo. Onderaan de streep kom je op hetzelfde uit.’

De grootste omschakeling zit misschien wel tussen de oren, zegt Feijtel. Jarenlang was een strak perceel voor hem het teken van goed vakmanschap. Een groene grasbaan en een keurige zwarte strook. Vrij van onkruid. ‘Nu kijk je naar de buurman en denk je: daar ligt het er netjes bij.’

Op zijn bedrijf is dat net iets anders. Onder de bomen ligt onkruid, dat hij mechanisch verwijdert. ‘Het wordt nooit zo strak als wanneer je chemisch spuit. Daar moet je aan wennen. Maar ik ben nu 24 jaar en word me steeds bewuster van wat er in de wereld speelt. Gangbare landbouw is niet slecht, maar biologisch is voor de natuur wel beter. Ik ben blij dat mijn vader destijds de keuze heeft gemaakt.’