Deze maatregelen helpen vee de hete dagen door

Dierenartsenpraktijk (DAP) Het Drentse Hart benadrukt dat juist de dagelijkse aandacht voor water, voer en verse koeien rond afkalven het verschil kan maken tijdens warme periodes.

Een melkkoe kan tijdens warme dagen tientallen liters extra water opnemen. Daarom is het belangrijk om drinkbakken regelmatig schoon te maken. Rundveedierenarts Bernd Hietberg adviseert om waterbakken minimaal twee keer per week te reinigen, maar liefst dagelijks. Ook kalveren moeten vanaf dag één onbeperkt toegang hebben tot schoon drinkwater. Daarbij mogen dieren in strohokken niet worden vergeten.

Hydration break

Er zijn volgens Hietberg een aantal zaken die vanwege de warmte nu achterwege gelaten worden. ‘Vaccineren kan beter uitgesteld worden. Ontwormen van de kalveren doen we ook minder. Je wilt de koeien nu zo min mogelijk verstoren. Melkveehouders zijn daar nu zelf ook terughoudender mee. We moeten eigenlijk, net als bij het WK, een ‘hydration break’ invoeren voor de koeien. Dat ze even rust kunnen houden en voldoende water kunnen drinken.’

Hietberg ziet dat er nu extra zorg is voor de oude en zieke koeien. ‘We voeren wat vaker een euthanasie uit bij een verzwakt dier. Het hete weer kan dan net het laatste zetje zijn. De weerstand staat onder druk. Uierontstekingen komen wat vaker door. De voeropname is vaak minder goed. Koeien gaan overdag minder eten en ’s nachts meer terwijl koeien gebaat zijn bij een hele constante voeropname. Dat kan problemen geven met de pensdarmgezondheid.’

Afkalving pittig

De afkalving is ook vaker pittig door het warme weer. Hietberg: ‘De dieren hebben meer ondersteuning nodig. Na het afkalven is het belangrijk dat de koe snel weer gaat drinken. Gebeurt dat niet, dan kan drenchen uitkomst bieden. Ook vers voer direct na afkalven helpt om de koe weer aan het vreten te krijgen.’

Verder adviseert Hietberg melkveehouders om bij het voer goed te ruiken en voelen aan het voer. ‘Trek er wat handjes uit voor je aan de slag gaat met voeren en leg het bij twijfel weg.’

Broeien van voer

Warm weer zorgt ervoor dat voer sneller opwarmt en gaat broeien. Dat heeft direct invloed op de voeropname. Koeien beschikken over een reukvermogen dat veertig keer sterker is dan dat van mensen. Een schone voergoot en fris voer kunnen daarom volgens de dierenartsenpraktijk in Drenthe helpen om de voeropname op peil te houden.

Volgens Hietberg geven veel veehouders een pijnstiller aan koeien die zwaar hebben gekalfd, bijvoorbeeld na een moeilijke geboorte, een achterwaartse ligging of een sterk overtijd kalf. Dat kan ervoor zorgen dat dieren sneller weer eten en drinken. In combinatie met voldoende water en vers voer verkleint dit de kans op gezondheidsproblemen in de eerste week na afkalven.

Volgens dierenarts Arjan Schuttert van De Oosthof Dierenartsen zijn varkenshouders goed voorbereid op de warmte. Vooral investeringen in adequate ventilatie en nevelkoeling werpen hun vruchten af.

‘De meeste varkenshouders hebben het eigenlijk goed voor elkaar’, constateert Schuttert. ‘Ventilatie en nevelkoeling zijn op veel bedrijven aanwezig. Daardoor blijft het klimaat in de stal beheersbaar en is het ook voor ons als dierenartsen prettig werken.’

Aanpassen van voermomenten

Een van de belangrijkste maatregelen tijdens warme periodes is het aanpassen van de voermomenten. Varkens produceren tijdens het verteren van voer extra warmte. Door het voer op de koelere momenten van de dag aan te bieden, blijft die extra belasting beperkt.

‘Eigenlijk is dat het makkelijkste wat je kunt doen’, zegt Schuttert. ‘Na twaalf uur 's middags probeer je die warmteproductie zoveel mogelijk te vermijden en voer je liever in de vroege ochtend en de avond na acht uur.’

Nevelkoeling

Waar nevelkoeling vroeger slechts op enkele bedrijven werd toegepast, is dat sinds de hete zomer van 2018 sterk veranderd. ‘2018 was echt een keerpunt’, stelt Schuttert. ‘Daarna hebben veel ondernemers gezien wat hitte met dieren kan doen. Sindsdien is nevelkoeling, zeker in de zeugenhouderij, bijna standaard geworden.’

De techniek ontwikkelt zich bovendien verder. Schuttert noemt onder meer systemen waarbij water via het rooster wordt verneveld, zodat de inkomende ventilatielucht extra wordt gekoeld. ‘Met zulke systemen kun je de temperatuur in de stal zomaar een graad of vijf verlagen. Dat maakt echt verschil voor de dieren.’ Ook zonnepanelen op het dak helpen volgens Schuttert bij het verlagen van de temperatuur in stallen, doordat er op het dak een ‘extra schil’ ligt.

Onnodige activiteit voorkomen

Volgens Schuttert draait hittemanagement niet alleen om techniek. Minstens zo belangrijk is het voorkomen van onnodige activiteit. ‘Het belangrijkste is dat je dieren niet extra belast. Laat ze gewoon liggen. Je wilt niet dat ze voortdurend in de benen moeten komen. Als varkens languit liggen en zich mooi over het hok verdelen, dan raken ze hun warmte het beste kwijt. Als je de stal in gaat en ze gaan allemaal in de benen, dan krijgen ze het juist warmer.’

Ook de beschikbare ruimte speelt een rol. Vleesvarkens kunnen hun warmte beter kwijt wanneer ze meer ruimte hebben om uit elkaar te liggen. Je ziet dat bedrijven die een ruimere bezetting hebben daar voordeel van hebben. Bijvoorbeeld de dieren die gehouden volgens het Beter Leven keurmerk. Daar heeft een varken 1 vierkante meter ten opzichte van de 0,8 vierkante meter wat anders een vereiste is. Dat is een voordeel.’

Zwaardere vleesvarkens

Daarnaast kan het lonen om de zwaardere vleesvarkens, die als kop worden geladen, iets eerder af te leveren. De resterende groep heeft daardoor meer ruimte in de stal.

De warme en droge weersomstandigheden hebben volgens Schuttert ook een positief effect. De ziektedruk van verschillende luchtwegaandoeningen neemt af. ‘Elk nadeel heeft zijn voordeel. PRRS en griep komen nu veel minder voor. We hebben het daardoor eerder rustiger als dierenartsen op het moment dan drukker.’

Vitamine C

Regelmatig krijgt Schuttert vragen over aanvullende maatregelen, zoals het verstrekken van vitamine C. Hoewel dat theoretisch voordelen kan hebben als antioxidant, ziet hij in de praktijk geen grote effecten. ‘Bij pluimvee wordt dit wel gedaan, omdat deze dieren niet van zichzelf vitamine C aanmaken. Varkens doen dat wel, daarom hoeft het dus ook niet.

Schuttert: ‘Ik vertel ondernemers eigenlijk niet dat ze heel andere dingen moeten doen. De basis blijft hetzelfde: zorg voor voldoende ventilatie, benut nevelkoeling waar mogelijk, pas de voermomenten aan en voorkom extra belasting van de dieren.’

Wanneer de temperaturen buiten en in de stal flink oplopen, stijgt het risico op hittestress ook bij pluimvee. Omdat kippen niet kunnen zweten, hebben zij moeite om hun extra lichaamswarmte kwijt te raken. Dit heeft directe gevolgen voor de gezondheid en de productieresultaten in de stal. Dierenartsenpraktijk AdVee Dierenartsen waarschuwt pluimveehouders om niet te lang te wachten met maatregelen: te laat ingrijpen maakt het herstel achteraf erg lastig.

Als de lichaamstemperatuur van een kip oploopt, raakt de stofwisseling en de zuurgraad van het bloed verstoord. Het dier verliest belangrijke elektrolyten (zoals natrium en kalium) en er ontstaan vrije radicalen die weefsels kunnen beschadigen.

Open bek ademen

Om toch af te koelen, gaan kippen sneller en met open bek ademen (panten). Dit vreet energie. Tegelijkertijd daalt de voeropname, wat direct ten koste gaat van de groei en de eiproductie. In het ergste geval verslappen de dieren of treedt er sterfte op.

De dierenartsen zien dat de nasleep van een warme periode vaak lang aanhoudt. De voeropname blijft na de hitte geregeld hangen en er duiken sneller problemen op, zoals darmstoornissen, coccidiose en pikkerij.

Alle soorten pluimvee

Opvallend is dat dit risico geldt voor alle soorten pluimvee. Ook traaggroeiende vleeskuikens blijken erg gevoelig voor warmte, wat slachterijen elke zomer weer terugzien in tegenvallende aflevergewichten.

AdVee heeft een aantal concrete tips. Bijvoorbeeld om al vanaf jongere leeftijd ‘de top eraf koelen’. Als voorbeeld kan gedacht worden aan koelen tot 29 graden Celsius bij kuikens vanaf 4 weken leeftijd. En op 5 weken leeftijd, de stal terug te koelen naar ongeveer 28 graden Celsius. ‘Begin verder in de ochtend, voordat het warm wordt, met het geven van hittemix ThermoFit en/of vitamine C. Het product is dan al goed opgenomen in het bloed en kan gelijk zijn werk doen wanneer het warm wordt.’

Voeropname

Als de voeropname hapert en de stofwisseling het moeilijk heeft, kunnen de stofwisseling en levers ondersteund worden met producten als StimuFit en HepaFit. ‘Start hiermee als de ergste warmte voorbij is of gedurende de nacht’

Bij eierleggende dieren zijn mineralen als fosfor en calcium belangrijk om extra te verstrekken om een kwalitatief goede eischaal te houden. Na een aantal dagen hitte is het aanvullen van aminozuren, vitaminen en sporenelementen aan te raden.

Met temperaturen die deze week ruim boven de 30 graden uitkomen, waarschuwt de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD) paardeneigenaren ook voor een verhoogd risico op hittestress. Volgens paardendierenarts en KNMvD-bestuurslid Vivianne van Leeuwen-Beeks kunnen de gevolgen variëren van uitdroging en prestatieverlies tot een levensbedreigende hitteshock.

‘De comfortzone van een paard ligt ongeveer tussen de 5 en 25 graden", legt Van Leeuwen-Beeks uit. ‘Daarboven krijgen paarden het al snel te warm, zeker als er onvoldoende schaduw of ventilatie aanwezig is.’

Overtollige lichaamswarmte

Hoewel paarden beter kunnen zweten dan veel andere diersoorten, zijn ze minder goed in staat om overtollige lichaamswarmte af te voeren dan mensen. Dat komt onder meer door hun isolerende vacht, grote spiermassa en de warmte die vrijkomt bij de vertering van ruwvoer.

Tijdens warme dagen gaan paarden sneller ademhalen en meer zweten. Dat helpt bij de afkoeling, maar vergroot tegelijkertijd het risico op uitdroging. Bovendien drinken sommige paarden juist minder goed wanneer ze veel vocht verliezen.

Warme stal

Hittestress ontstaat wanneer een paard onvoldoende kan afkoelen. Dat kan gebeuren tijdens arbeid, maar ook in een warme stal, een schaduwloze weide of tijdens transport. Waarschuwingssignalen zijn onder meer overmatig zweten of juist stoppen met zweten, snelle oppervlakkige ademhaling, een hartslag boven de 60 slagen per minuut in rust, sloomheid of verminderde alertheid, wankel lopen, spiertrillingen, donkere of plakkerige slijmvliezen en een verhoogde lichaamstemperatuur.

De normale temperatuur van een paard ligt tussen 37,4 en 38,3 graden Celsius. Bij ernstige oververhitting kunnen paarden zelfs instorten. ‘Zie je deze signalen, wacht dan niet af en neem direct contact op met een dierenarts’, benadrukt Van Leeuwen-Beeks.

Voldoende schaduw

Volgens de KNMvD begint het voorkomen van hittestress met voldoende schaduw. Toch staan nog altijd veel paarden in paddocks of weides zonder beschutting. Een afdak biedt volgens de dierenarts de beste bescherming, omdat het niet alleen schaduw geeft maar vaak ook bescherming tegen insecten. Wanneer natuurlijke schaduw ontbreekt, kunnen schaduwdoeken, sproeiers of ventilatoren uitkomst bieden.

Daarnaast adviseert de KNMvD om altijd voldoende vers drinkwater beschikbaar te hebben, waterbakken en tonnen regelmatig schoon te maken, een liksteen of elektrolyten aan te bieden, paarden onbeperkt ruwvoer te laten opnemen en stallen zo goed mogelijk te ventileren.

Richtlijn voor water

Als richtlijn heeft een paard van 500 kilo minimaal 50 liter water per dag nodig. Bij warm weer of inspanning loopt die behoefte verder op. Ook training vraagt om aanpassingen. Intensieve arbeid kan beter vroeg in de ochtend plaatsvinden, wanneer de temperatuur nog relatief laag is.

Transport wordt tijdens hitte sterk afgeraden. Boven de 25 graden adviseert de KNMvD alleen te vervoeren als het echt noodzakelijk is. In een stilstaande trailer kan de temperatuur namelijk snel oplopen.

Veulens

Voor veulens zijn de risico's nog groter. Hun lichaamstemperatuur loopt sneller op en ze zijn minder goed in staat zichzelf te koelen. ‘Veulens blijven vaak dicht bij hun moeder en zoeken niet zelfstandig de schaduw op’, zegt Van Leeuwen-Beeks. ‘Wanneer ze door de hitte minder gaan drinken, kan uitdroging snel omslaan in een hitteshock."

Daarom adviseert de KNMvD om merries met veulens tijdens de heetste uren van de dag, tussen 11.00 en 17.00 uur, binnen te houden of uitsluitend toegang te geven tot schaduwrijke plekken. Op zeer warme dagen kan nachtweiden een goed alternatief zijn.