Regels belemmeren ontwikkeling van multifunctionele bedrijven

Als de kersverse gemeenteraden en colleges zich de komende tijd buigen over de prangende kwesties in hun gemeenten, wacht op het gebied van landbouw een schone taak voor de volksvertegenwoordigers. Een van de zaken waar zij een antwoord op moeten gaan formuleren, is de omgang met activiteiten rond multifunctionele landbouw.

Gemeenten hebben vaak moeite om vergunningen voor multifunctionele landbouw op tijd te verlenen. Dat komt door geen of onduidelijk beleid om vergunningsaanvragen te toetsen, blijkt uit onderzoek van Berenschot en BügelHajema.

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de ministeries van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en van Economische Zaken. Het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en LTO Nederland zijn ook betrokken.

'De onderzoekers concluderen dat voor aanvragen op het gebied van multifunctionele landbouw vaak nog geen beleidskaders zijn om deze op te beoordelen, vanwege hun uniciteit. Daarom is er al snel een uitgebreide Omgevingswetprocedure nodig', schreef voormalig landbouwminister Femke Wiersma in februari aan de Tweede Kamer.

Cijfers over 2023 laten zien dat multifunctionele landbouw met een totale omzet van 1,68 miljard euro een belangrijke bijdrage levert aan het verdienvermogen van de landbouw. 37 procent van de agrarisch ondernemers heeft via verbreding of verdieping één of meerdere neventakken op het boerenerf opgezet. Dit zijn 18.770 bedrijven.

Toch is er op het gebied van regelgeving en vergunningen veel onbekendheid met dit soort activiteiten. Dit komt deels doordat initiatieven als zorgboerderijen, boerderijwinkels of groepsaccommodaties op de boerderij relatief weinig voorkomen. Vanwege ontbrekend beleid op dit terrein vallen gemeenteambtenaren terug op de procedure voor de Omgevingswet.

Dat is een uitgebreidere procedure die meer tijd kost en meer onzekerheid met zich meebrengt voor ondernemers, zegt voorzitter Bart Pijnenburg van de vakgroep Multifunctionele Landbouw van LTO Nederland. 'Het onderzoek laat duidelijk zien waar agrariërs tegenaan lopen. Zaken die wij al langer horen van leden. Het is goed dat dit nu naar voren komt. Met de adviezen kunnen we aan de slag.'

Volgens het onderzoek kunnen gemeenten het vergunningsproces onder meer verduidelijken en versnellen door specifiek beleid voor multifunctionele landbouw op te stellen. Ook helpt het als gemeenten werken met een duidelijke, gebiedsgerichte definitie van multifunctionele landbouw en beleidsafdelingen beter samenwerken.

Zware regeldruk

Voor ondernemers leidt de onduidelijkheid tot onzekerheid: waar moeten ze aan voldoen, welke instanties zijn bij betrokken en hoelang duren procedures? Het risico is dat hun initiatief niet van de grond komt of vertraging oploopt. En dat komt bovenop de regeldruk die met name in de zorglandbouw en kinderopvang als zwaar wordt ervaren.

Om de situatie voor multifunctionele ondernemers te verbeteren, is een zogeheten 'praatplaat' ontwikkeld met praktische tips voor het vergunningsproces. Deze kan zowel gemeenten als ondernemers helpen om aanvragen beter en sneller te doorlopen. In samenwerking met VNG worden de resultaten verder verspreid om vergunningsprocedures te verbeteren.

In het Platform Multifunctionele Landbouw werkt VNG aan helderheid in de regelgeving, samen met het landbouwministerie, LTO Nederland, onderzoekers en de financiële sector. Ondernemers met een multifunctionele tak geven aan dat zij de regelgeving voor ruimtelijke ordening ervaren als het grootste knelpunt in hun bedrijfsvoering. Daarom heeft VNG de oudere handreiking en de ruimtelijke ordening uit 2011 geactualiseerd naar het nieuwe omgevingsrecht.

'Fysieke leefomgeving'

Met de Omgevingswet, die ruim twee jaar van kracht is, zet de overheid in op nieuwe wetgeving voor de 'fysieke leefomgeving'. 'Tegelijkertijd zijn de landbouw en de relatie tussen stad en platteland sterk in beweging', zegt wethouder Mark Janssen (CDA) van gemeente Land van Cuijk en actief binnen het netwerk landelijk gebied van VNG. 'Dat komt samen in gemeentelijke omgevingsvisies en -plannen.'

Maar er zijn volgens Janssen grote verschillen tussen gemeenten en in welke mate zij in staat zijn om multifunctionele initiatieven verder te brengen. De wethouder vindt het belangrijk dat er zoveel mogelijk eenheid is, zowel tussen gemeenten als provincies. 'En daarbij moet het uitgangspunt voor nieuwe plannen een duidelijke 'ja, mits' zijn. Dus meedenken met initiatiefnemers.'

De handreiking van VNG helpt gemeentelijke bestuurders en beleidsambtenaren om de processen te vereenvoudigen. 'Je moet al aan de voorkant van het proces aan de knoppen kunnen draaien', geeft Janssen aan. 'Zo moeten initiatiefnemers heel laagdrempelig vragen kunnen stellen aan de gemeente en moeten gemeenten meer ruimte krijgen om mee te denken in de planvorming. Zo kun je sneller de richting bepalen.'

Focus op kennisdeling

Om dat alles te realiseren, zijn meerdere factoren van belang. 'Gemeenten moeten worden geholpen om snel een ruimtelijke afweging te maken over of een plan past bij de opgaven in het betreffende gebied', stelt de wethouder. Daarvoor moeten zij meer gaan samenwerken en leren van elkaars goede voorbeelden, vindt Janssen. 'We willen dus inzetten op kennisdeling.'

Daarnaast is volgens hem een gelijk provinciaal speelveld nodig. Daarvoor zal soms een 'verordening ruimte' moeten worden aangepast, als die achterloopt op innovatie. 'Hoofd- en nevenactiviteiten op een agrarisch bedrijf raken in steeds meer gevallen verweven. Dat vraagt om flexibiliteit van de wetgeving.'

Janssen geeft een voorbeeld: 'Stel, je hebt voor verwaarding of verwerking van streekproducten op locatie een professionelere en grotere keuken nodig. Dan is het nog te vaak de vraag of dit past volgens de bestaande wetgeving. Maar de bedoeling van de Omgevingswet is juist het garanderen van een goed woon- en werkklimaat. Het moet minder over het toetsen van een woud aan regeltjes gaan.'

De wethouder denkt dat de handreiking, die VNG samen met onder meer LTO Nederland heeft opgesteld, een belangrijk hulpmiddel is voor gemeenten. 'Dat document belandt zeker niet onderin een lade als het zoveelste rapport, maar ligt boven op de digitale stapel. Het moet eenvoudiger worden. Zowel voor beleidsmakers als ondernemers.'

'Gemeente vindt het heel lastig als je als boer een winkel wilt starten'

Helmond is een dichtbevolkte gemeente met een grote stedelijke kern. Mede vanwege de ligging nabij bebouwd gebied hebben relatief veel agrarisch ondernemers een boerderijwinkel. Zo ook plantenkweker Marijn van der Linden en melkveehouder René de Brouwer.

Het duo zit in de werkgroep Ruimte van ZLTO De Peel, die in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen de partijprogramma's onder de loep nam. En dat stemde de ondernemers niet bepaald optimistisch. 'Partijen hebben geen of heel weinig visie en ideeën over het buitengebied', zegt Van der Linden.

'De focus op het binnenstedelijk gebied gaat ten koste van onze grond. Het is niet zo dat de partijen de agrosector niet waarderen, maar ze weten niet goed hoe ze ermee om moeten gaan. Het is een beetje ad hoc allemaal', vervolgt de kweker.

Hobbels

De ondernemers ervoeren zelf ook hobbels in het ambtelijk proces. Van der Linden: 'Ambtenaren vinden het heel lastig als je als boer een winkel wilt starten. Ze weten niet of dat in de categorie detailhandel valt of dat het bij een agrarisch bedrijf hoort. Daar horen andere regels bij.'

En de focus van de gemeente ligt vooral op de stad, vervolgt de ondernemer. 'Ze wil de detailhandel dan ook zoveel mogelijk in het centrum concentreren. Dus je moet dat goed uitleggen.'

Vergunning aanvragen

Melkveehouder De Brouwer kan hierover meepraten. Nog niet zo lang geleden startte hij met de verkoop van eigen ijs, kaas en zuivelproducten. 'Bij de vergunningsaanvraag merkte ik dat de ambtenaren eigenlijk niet wisten wat het beleid was op dit vlak.'

De Brouwer benadrukt dat de visie van de werkgroep breder is dan beter beleid voor boerderijwinkels. 'Met de verkoop van gronden en plannen staan agrariërs vaak achteraan in de rij. We moeten voor hen opkomen, zodat er ook voor deze groep wat overblijft.'

Van der Linden vindt het lastig om te zeggen of alles vanaf nu zal veranderen. 'We hebben in ieder geval een ingang om met de ambtenaren in onze gemeente te praten over het buitengebied.'

'Multifunctioneel is deel van toekomst'

Dat blijkt uit een rapport over multifunctionele landbouw in Ede (hieronder te downloaden). Het rapport werd door het ministerie van LVVN gepubliceerd als bijlage bij het onderzoek van Berenschot en BügelHajema.

De Gelderse gemeente kiest voor een sturend en meedenkend model richting multifunctionele landbouw. Ede speelt hiermee in op de druk die landelijk op traditionele landbouw staat en de behoefte aan verdienmodellen op kleinere schaal.

Passend in het gebied

Dat betekent niet dat in Ede een wildgroei aan neventakken is toegestaan. Functies worden altijd beoordeeld op passendheid in het gebied: geen vrije marktbenadering, maar gecontroleerde ruimte. De gemeente werkt daarbij met individuele beoordelingen per initiatief in plaats van generieke regels.

'Als gemeente moet je belangenafwegingen bij elkaar brengen. Als je wilt dat ondernemers geld kunnen verdienen, moet je meedenken, ruimte opzoeken en gelegenheid geven', sprak wethouder Jan Pieter van der Schans (CDA) tijdens het LTO Voorjaarsevent. Hij benadrukt hoe belangrijk het is om een substantieel aantal bedrijven over te houden.

Aantal bedrijven gehalveerd

In Ede verdween in de afgelopen drie decennia bijna de helft van alle agrarische bedrijven. 'We moeten in de gaten houden dat we niet door de ondergrens zakken. Dat heeft namelijk ook zijn weerslag op bijvoorbeeld groen onderwijs en dierenartsen. Voor Ede is het belangrijk om dat agrocomplex in de benen te houden', stelt Van der Schans.

Inzetten op multifunctionele landbouw kan de afname van het aantal agrarische bedrijven verminderen. Met nieuwe verdienmodellen op bestaande erven is dit een welbewuste strategie.