Hoe kan boer nabij natuur verder?

Voor de jaren 2027-2029 staat 1,2 miljard euro op de begroting voor uitvoering van dit onderdeel van de stikstofaanpak. Vanaf 2030 krijgt landbouwminister Jaimi van Essen daarvoor 6,8 miljard euro tot zijn beschikking. Dat blijkt uit de begrotingsplannen die het ministerie van Financiën naar de Tweede Kamer heeft gestuurd.

Dat geld voor de gebiedsgerichte aanpak en zonering rond Natura 2000-gebieden is volgens kenners hard nodig, want voor de bufferzones rond de kwetsbare natuurgebieden gelden op steeds meer plekken strengere regels; minder of geen kunstmest, geen chemische gewasbescherming en ook grondwateronttrekkingen staan op de helling.

Extensieve landbouw wordt op deze manier steeds meer een voorwaarde om te kunnen blijven boeren rondom Natura 2000-gebieden en dat kost een flinke duit.

Het toegezegde geld van het nieuwe kabinet is volgens onderzoeker Roel Jongeneel van Wageningen Social & Economic Research hard nodig voor afwaardering van grond, gerichte extensiveringssubsidies en gereduceerde of groene pachtvormen. In zijn ogen is het belangrijk dat het niet bij een eenmalige injectie van het Rijk blijft. Want beginnen met een extensieve bedrijfsvoering zonder langdurige subsidies is volgens hem erg moeilijk.

Schaalvergroting

'Economisch gezien blijft er druk om over te gaan naar schaalvergroting, en intensiveren is vaak aantrekkelijker dan extensiveren', zegt Jongeneel. 'Voor bedrijven die naar een extensieve bedrijfsvoering willen omschakelen, is dus financiële steun nodig om de transitie te kunnen maken.'

De investeringsbereidheid onder ondernemers om te extensiveren is er wel, stelt de onderzoeker. 'Maar bij de beleidsonzekerheid zoals die er afgelopen jaren was, is het onverstandig om te investeren in omschakeling. Investeren betekent keuzes maken voor een aantal jaren. Als het beleid en de toekomstige randvoorwaarden zo onduidelijk zijn, dan is dat praktisch onmogelijk.'

Jongeneel vindt dat de politiek haar beleid bedrijfsspecifiek moet maken en boeren die moeten extensiveren zo een handelingsperspectief kan bieden met doelsturing. Daarom is hij positief over het feit dat het nieuwe kabinet van plan is om met doelsturing aan de slag te gaan.

Omschakelen naar biologisch

Volgens directeur Sander van Diepen van Biohuis biedt de focus van de overheid op extensiveren rond natuurgebieden een duidelijke kans: omschakelen naar biologische landbouw. 'De laatste jaren gaat het vooral over uitkoop. Maar veel boeren willen door. Dan kun je beter omschakelen dan stoppen, mits het ondernemerschap je ligt.'

In veel provincies voldoen biologische bedrijven bovendien automatisch aan een groot deel van de voorwaarden die aan extensivering worden gesteld. Dat maakt het volgens Van Diepen ook aantrekkelijk voor overheden. 'Biologisch is al een geborgde manier van landbouw door de jaarlijkse Skal-certificering. Provincies hoeven dus minder zelf te controleren.'

Voor boeren rond Natura 2000-gebieden wordt extensiveren steeds vaker een voorwaarde om te mogen blijven produceren. 'Provincies stellen in bufferzones steeds strengere eisen. Denk aan geen kunstmest en chemische gewasbescherming, een lagere veebezetting en blijvend grasland', zegt de directeur van Biohuis.

Strokenbeleid

In zijn ogen ligt daar een duidelijke kans: omschakelen naar biologische landbouw. 'Voor veel bedrijven is dat bijna de enige manier om te kunnen blijven doorboeren', stelt Van Diepen. Hij wijst als voorbeeld op het strokenbeleid in Gelderland, waar binnen 500 meter van natuurgebieden strengere regels gelden.

Volgens de directeur van Biohuis biedt omschakelen naar biologisch voor melkveehouders wel degelijk perspectief. 'Je krijgt een meerprijs voor je product, maar die heb je ook wel nodig om de lagere productie te compenseren. De gangbare melkprijs zakt weer, terwijl de biologische melkprijs redelijk op niveau blijft.'

Lagere uitstoot

Biologische bedrijven hebben gemiddeld minder dieren per hectare en meer weidegang dan gangbare bedrijven. Dat vertaalt zich in een lagere uitstoot. 'Per dier of per kilo product is het verschil niet altijd groot', zegt Van Diepen. 'Maar op bedrijfsniveau wel. Uit onderzoek blijkt dat een biologische melkveehouderij 50 procent stikstofreductie realiseert ten opzichte van een gangbaar bedrijf. Dat is ook het enige waar we echt harde cijfers voor hebben. Ik vind dat daar meer onderzoek naar moet komen.'

Ook voor akkerbouw ziet de directeur van Biohuis kansen. 'Zonder kunstmest en chemische middelen kun je in bufferzones vaak blijven telen. Dat hoeft niet per se een alternatief gewas zoals miscanthus te zijn. Gangbare akkerbouwgewassen kunnen ook biologisch.'

Actieplan Biologisch

Nederland wil volgens het Actieplan Biologisch naar 15 procent biologisch landbouwareaal in 2030. Dat is nu ruim 5 procent. Van Diepen: 'Die groei komt echt niet alleen uit natuurgebieden. Maar juist in prioritaire gebieden zoals rond de Veluwe en De Peel liggen grote kansen. Waar gangbaar moeilijker wordt, ontstaat ruimte voor biologisch.'

Naast de strengere regels in zones om natuurgebieden in Gelderland willen ook Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant de teugels in de zogenoemde overgangsgebieden hard aantrekken en wel in de vorm van een vergunningplicht voor chemische gewasbescherming, grondwateronttrekking en bemesting.

Grote gevolgen

Volgens Hendrik Hoeksema, portefeuillehouder Natuur bij ZLTO, heeft dit grote gevolgen. 'Daarmee zet je de doos van Pandora wagenwijd open. Want dan kun je alles vergunningplichtig maken, van infra tot bezoekerscentra van natuurorganisaties. Dan val je weer in het stikstofslot in plaats van dat je het slot opent. En wat levert het op voor de natuur? Gedeputeerde Staten hebben nog geen idee.'

Hoeksema ziet liever dat provincies ruimte geven aan ondernemerschap. Het liefst volgens de vijf transitiepaden die LTO Nederland in haar toekomstvisie uitstippelt. 'Stimuleer samenwerkingen van boeren en oplossingen voor het sluiten van kringlopen. De gebiedsgerichte aanpak komt eindelijk langzaam van de grond. Koester de ideeën voor een extensievere landbouw vanuit de praktijk in plaats van dat je er dwars doorheen fietst met beperkend generiek beleid.'

Onderzoeker Alfons Beldman van Wageningen Social & Economic Research zegt dat er zeker extensieve melkveebedrijven zijn die een goed inkomen behalen. 'Vaak zijn dit bedrijven die al langer geleden de keuze voor een extensievere bedrijfsvoering hebben gemaakt.'

Hoge grondprijzen

Maar nu moeten omschakelen omdat je met je bedrijf dicht bij een Natura 2000-gebied zit, is volgens Beldman een ander verhaal. 'Dit betekent doorgaans investeren in meer grond of minder koeien melken. Lastig is dat de grond- en pachtprijzen hoog zijn en grond niet altijd beschikbaar is.'

Een voordeel van extensivering is dat vooral voer- en mestafzetkosten dalen. Beldman: 'Vanwege het wegvallen van de derogatie en hoge mestafzetprijzen is extensivering wel degelijk nu eerder economisch interessant dan in het verleden.'

Strikte doelen

Als het gaat om extensiveren rond Natura 2000-gebieden, dan kan de situatie iets anders liggen, zegt de onderzoeker. 'Dit hangt af van de exacte invulling van het beleid rond deze gebieden. Bij strikte doelen voor bijvoorbeeld de ammoniakemissie per hectare kan extensivering een manier zijn om rond die gebieden te blijven boeren, omdat door extensivering de ammoniakemissie daalt.'

Voor het inkomen is het dan cruciaal met welke kosten die extensivering gepaard gaat. Komt er betaalbare grond beschikbaar of is het mogelijk hogere opbrengsten te behalen door een biologische bedrijfsvoering? Beldman: 'Het is van belang om hier als melkveehouder een goed plan voor te maken, inclusief zicht op onzekerheden en afhankelijkheden.'

'Accepteren dat je soms een dipje hebt'

Van Emst is deelnemer aan het project Aardrijk in Bedrijf. Met ondersteuning van Europese POP3-subsidie neemt hij sinds een jaar vergaande extensiveringsmaatregelen.

Maar Van Emst volgt de route van extensivering al veel langer. 'We groeien pas in dieren als er grond voor is. Dat is een heel bewuste keuze en een duidelijke koers naar de toekomst. Met financiële ondersteuning via dit project kunnen we een goede doorstart maken. Het geeft rust en ruimte om te leren, zaken te verbeteren en het bedrijf toekomstbestendig te maken.'

Nadelen

Maar er kleven zeker ook nadelen aan extensiever boeren, weet hij inmiddels. 'Het stopzetten van het gebruik van kunstmest is een enorme ingreep. Je moet accepteren dat je soms een dipje hebt in voerkwaliteit en productie. Het feit dat je minder controle hebt, maakt het wat ingewikkelder.'

Het wegvallen van kunstmest bracht hem ook plezier. Van Emst: 'De echte kern van het boeren begint in de bodem. Die moet in orde zijn. We kijken veel meer naar mineralen en bodemgezondheid. Als je dat vakmanschap uiteindelijk in de vingers hebt, is het boeren ook veel leuker.'

'Hierdoor hebben wij weer perspectief'

De keuze om te extensiveren kwam niet per se uit idealisme. 'We zitten tegen een Natura 2000-gebied aan en de politiek stuurt denk ik richting extensieve veehouderij. Dan moet je daarop anticiperen.' Manders kocht grond van zijn buurman, verkocht het aan de provincie Noord-Brabant en pacht dit vervolgens voor lange termijn (26 jaar) weer terug. 'Daarmee krijgen wij weer perspectief, anders lopen we financieel meteen vast.'

Extensiveren levert voordelen op, zoals meer eigen ruwvoer en minder mestafzet. De ondernemer vraagt zich af of het beleid voldoende ruimte biedt. 'In de bufferzones wordt de opgave met het nieuwe kabinet misschien wel zwaarder. Dat blijft een onzekerheid.'

Twee sporen

Het bedrijf zet daarom in op twee sporen: extensiever worden en innovatie, via een groot collectief voor monovergisting. 'Met dagverse mest kunnen we gigantisch reduceren en veel huishoudens van groen gas voorzien. De gemeente is voor, maar de provincie blokkeert. Wij hebben wel een plan, laat ons dat dan doen', pleit de veehouder.

Zijn boodschap aan collega's: 'Extensiveren zonder hulp van de provincie gaat gewoon niet, dat is financieel niet haalbaar. Kijk wat bij jouw bedrijf past en gebruik wat er is.'