Blijft verdienmodel Beter Leven overeind met AMvB dierwaardige veehouderij?

De Dierenbescherming presenteerde op maandag 2 februari een nieuwe set criteria voor varkens met één ster binnen het Beter Leven-keurmerk. De overgangstermijnen in die criteria lopen tot 2045, maar een aantal gaat al direct in. Zo moeten alle medewerkers op het varkensbedrijf een training 'mens-dierinteractie' volgen en moeten bedrijven een plan hebben om te stoppen met het couperen van varkensstaarten.

'Een krulstaart is een teken dat je het als ondernemer goed hebt gedaan. Dat het dier niet wordt aangepast aan de houderij; de omstandigheden waarin het varken wordt gehouden, passen bij het dier', geeft beleidsmedewerker Rosan de Groot van de Dierenbescherming aan. De nieuwe criteria zorgen voor meer dierenwelzijn. 'Ik ben trots op wat in samenwerking met de sector al is bereikt en reken ook op draagvlak voor de vervolgstappen.'

Al het verse varkensvlees in de Nederlandse supermarkten komt van varkens die gehouden worden volgens de eisen van minimaal één ster binnen het Beter Leven-keurmerk. Een kleine 680 bedrijven doen mee aan het keurmerk. Maar de nieuwe criteria zorgen in de loop van de komende jaren voor een forse lastenverzwaring, blijkt uit de economische impactanalyse.

Een aantal van de criteria overlappen met de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) Dierwaardige Veehouderij. Dat maakt het er voor concepten niet makkelijker op. Op 24 juni 2025 presenteerde de overheid de AMvB Dierwaardige veehouderij, gelijktijdig met het Convenant dierwaardige veehouderij.

Er kon tot 5 augustus 2025 worden gereageerd op de AMvB. Inmiddels blijkt dat er massaal gebruik is gemaakt van de internetconsultatie, die ook rundvee, kalveren, leg- en vleespluimvee betrof. Welke aanpassingen in de AMvB precies voortvloeien uit de internetconsultatie is nog niet bekend.

In het coalitieakkoord van het nieuwe kabinet staat dat rond de zomer de ontwerp-AMvB Dierwaardige Veehouderij voor behandeling naar de Tweede Kamer gaat. In ons rechtsbestel worden AMvB's twee keer per jaar van kracht. Dat betekent dat de AMvB Dierwaardige Veehouderij op zijn vroegst op 1 januari 2027 van kracht wordt.

De verhoging van de wettelijke ondergrens via de AMvB roept de vraag op in hoeverre daardoor het verdienmodel van het Beter Leven-keurmerk onder druk komt te staan. Vermeerderaars en vleesvarkenshouders krijgen via het keurmerk uit de markt een vergoeding voor bovenwettelijke investeringen. Met andere woorden: de consument betaalt voor meer dierenwelzijn.

Als een deel van die eisen wettelijk verplicht wordt, verdwijnt een deel van het onderscheid dat het keurmerk nu biedt. Daarmee komt het klassieke verdienmodel van Beter Leven onder spanning te staan: hoe dichter de AMvB tegen het niveau van één ster van het keurmerk aanschurkt, hoe lastiger het wordt om schakels in de keten bereid te vinden de meerprijs te betalen.

Deze onrechtmatigheid ligt ten grondslag aan gesprekken over een systematiek voor eerlijke prijzen die in een steeds breder verband worden gevoerd. De Dierenbescherming is zich bewust van die spanning en de impact van de nieuwe criteria.

Bovenwettelijke eisen uitbetalen

'Het vraagt Beter Leven-ondernemers om een andere manier van varkens houden. Wanneer de maatschappij via de wet meer eisen stelt aan dierenwelzijn, dan is het rechtvaardig dat daarvoor wordt betaald in de reguliere kostprijs. Bovenwettelijke eisen horen daar nog eens bovenop uitbetaald te worden', zegt beleidsmanager Gemma Willemsen van de Dierenbescherming.

Zij ziet het Beter Leven-keurmerk als een manier om stapsgewijs vooruitgang te boeken op het gebied van dierenwelzijn en als een manier voor de keten om zich te organiseren. 'Het keurmerk is geen doel op zich, maar een middel om het dierenwelzijn te verbeteren. Het heeft geleid tot ketenvorming en dat er een meerprijs wordt betaald door retailers. Dat geldt voor zowel varkens als de andere diergroepen binnen Beter Leven.'

Keurmerken moeten vanaf september van dit jaar voldoen aan de Europese richtlijn Empowering Consumers. Die richtlijn moet borgen dat een goed keurmerk bovenwettelijke kwaliteiten toevoegt en geen onjuiste claims legt. Willemsen verwacht dat het Beter Leven-keurmerk onderscheidend blijft, ondanks de AMvB. 'Het stellen van de criteria luistert nauw; het keurmerk moet zich verhouden tot het convenant en de wet. Of dat in de praktijk ook het geval zal zijn, kan niemand met zekerheid zeggen. Wel weten we dat het complex wordt.'

Overheid en markt medeverantwoordelijk

Voorzitter Linda Verriet van de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) kan niet anders dan dat beamen. Het is daarom volgens haar van belang dat het nieuwe kabinet het convenant omarmt. 'Dat maakt overheid en marktpartijen medeverantwoordelijk voor de transitie naar een meer dierwaardige varkenshouderij.'

Investeringen mogen niet enkel worden afgewenteld op boeren en moeten bovendien realistisch zijn, vindt Verriet. 'Varkenshouders kunnen alleen stappen voorwaarts zetten wanneer vergunningen worden verleend en investeringen terugverdiend kunnen worden.'

Bij het convenant hoort een financiële paragraaf. Het vorige kabinet zegde 3,5 miljard euro toe om de transitie naar een meer dierwaardige veehouderij te faciliteren. En er komt een autoriteit die onder meer moet bewaken of de uitvoering in een realistisch tempo verloopt. Verriet: 'Op concepten ligt een enorme maatschappelijke druk om te versnellen als het gaat om dierenwelzijn. Met het convenant willen we dat afdekken.'

Te vroeg voor uitspraken over impact

Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) noemt het nog te vroeg om uitspraken te doen over de impact van de nieuwe criteria binnen het Beter Leven-keurmerk in relatie tot de AMvB. Dit geldt ook voor Albert Heijn. In 2021 ontwikkelde de retailer het programma Beter voor Natuur & Boer, waaraan honderd varkenshouders deelnemen.

Over de aanvullende onderdelen en de exacte timing van de implementatie van de nieuwe Beter Leven-criteria voor varkens geeft de supermarktketen aan te kijken naar wat op termijn haalbaar is voor de boeren en naar de impact op de gehele keten. De eerste gesprekken daarover worden al gevoerd.

'Het uitgangspunt blijft dat wij samen met de vaste ketenpartners stappen blijven zetten in dierenwelzijn en natuur, met een gezond verdienmodel voor boeren', schrijft Albert Heijn in een reactie. 'Dat doen we stap voor stap, met oog voor toekomstbestendige bedrijfsvoering en betaalbare keuzes voor klanten.'

Vergunningen nekken vooruitgang

De problemen komen het duidelijkst naar voren bij vermeerderaars die willen investeren in een vrijloopkraamhok. Uiterlijk vanaf 2035 is dat verplicht voor alle deelnemers aan het Beter Leven-keurmerk, met uitzonderingen voor de maatvoering voor degenen die er al in een eerder stadium in investeerden.

Ook de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) Dierwaardige Veehouderij focust op een vrijloopkraamhok. Bij Beter Leven wordt 7,5 vierkante meter de norm. Bij de AMvB is dat 6,5 vierkante meter.

Wie hetzelfde aantal zeugen wil houden, moet investeren in extra kraamhokken. Voor zowel nieuwbouw als herindeling van de stal moet een Natuurbeschermingswet (NB)-vergunning worden aangevraagd. En daar zit de crux; die worden niet afgegeven. De Dierenbescherming peilt in 2030 of de vergunningverlening op gang is gekomen en bepaalt dan of ze vasthoudt aan 2035.

De datum van de latere speenleeftijd ligt dichterbij. Binnen het Beter Leven-keurmerk moet die leeftijd vanaf 2027 op 28 dagen liggen. In de AMvB wordt de minimumleeftijd in 2028 eerst verhoogd naar 25 dagen en komt die pas in 2040 op 28 dagen te liggen. Een Beter Leven-vermeerderaar die nu werkt met een vijfwekensysteem komt in 2027 dus kraamhokken tekort.

'Verruiming van de vergunningverlening heeft onze volle aandacht, maar is helaas niet iets dat we zelf in de hand hebben', stelt Rosan de Groot van de Dierenbescherming. 'Als het gaat om stikstof ligt de focus op woningbouw. Dierenwelzijn mag daar niet ondergeschikt aan raken. Ik kom bij varkenshouders veel frustratie tegen als het hierom gaat.'

Coupeerverbod botst met transport

Er is veel discussie en onduidelijkheid rondom het transport van dieren met een lichte afwijking: de 'oranje varkens'. Onder strikte voorwaarden mogen deze dieren worden vervoerd naar de slachterij. Voor de juiste selectie is de varkenshouder primair verantwoordelijk. Die riskeert een boete als daarin een verkeerde afweging wordt gemaakt.

Een varken dat de ondernemer niet meestuurt op transport, blijft op het bedrijf achter totdat het is hersteld of wordt geëuthanaseerd. In beide gevallen is dit een flinke kostenpost, terwijl een staart- of oorbeschadiging niet automatisch betekent dat het dier ongezond is.

Anders dan een navelbreuk, waarmee een varken wordt geboren, laat schade aan staart en oren zich lastig sturen en voorspellen. Die onzekerheid in combinatie met de vraag of het varken wel wordt uitbetaald, maakt dat varkenshouders terughoudend zijn om te stoppen met couperen.

De Producentenorganisatie Varkenshouderij voert al langere tijd intensieve gesprekken met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) over de transportwaardigheid van 'oranje varkens'. 'In de slipstream zijn wij ondersteunend', geeft Marjolein van Huik van de Dierenbescherming aan.

Als het aan de Dierenbescherming ligt, worden de jaren in aanloop naar 2030 gebruikt om te experimenteren. Een varkenshouder geeft aan hoe hij wil gaan stoppen met couperen en dat wordt gecombineerd met een aangepast controleprotocol van de NVWA.

Dat wil volgens Van Huik niet zeggen dat dieren zomaar op transport kunnen. 'Er zijn richtlijnen te geven voor hoe diep een wond mag zijn of de mate van ontsteking.'