‘Schoner water begint bij het begrijpen van de hele puzzel’

De publiek-private samenwerking (PPS) Akkerbouw met Ambitie is eind februari officieel begonnen. De samenwerking brengt akkerbouwers, onderzoekers, adviseurs, ketenpartijen, provincies en het landbouwministerie bijeen rond één opgave: betere kwaliteit van grond- en oppervlaktewater op zand, klei en löss. De deelnemers werken met kritische prestatie-indicatoren (KPI’s) voor stikstof en fosfaat, vooral om stikstofverliezen naar grondwater te beperken. De kern is meten, maatregelen uitproberen en bespreken waarom een uitkomst wel of niet verklaarbaar is.

Deelnemer Anton Bartelen heeft samen met zijn familie een akkerbouw- en vollegrondsgroentebedrijf met een gevarieerd bouwplan op diverse locaties rond Oud Gastel. De grondsoort varieert van licht zand tot zwaardere zeeklei. Hij noemt drie redenen om mee te doen aan de PPS: beleid en onafhankelijke onderzoekers aan tafel krijgen, kennis vergaren, resultaten delen en als sector zelf initiatief nemen richting maatschappij. ‘Een meting kan een normoverschrijding tonen, maar de context maakt duidelijk of dit te maken heeft met bemesting, teeltkeuze, waterbeheer of een bui. Duiding bij de cijfers is cruciaal voor een eerlijk verhaal.’

Projectleider Janjo de Haan van Wageningen University & Research onderschrijft dat. Daarbij moet het project niet alleen vaststellen of doelen worden gehaald, maar vooral laten zien wat ondernemers ervan kunnen leren. Hij vertelt dat er vanuit de PPS Beter Bodembeheer al een bestaand netwerk was rond bodemmonitoring met gedreven akkerbouwers en veel gegevens. ‘Dat dreigde stil te vallen. Daarom doen nu negen akkerbouwers uit dat netwerk mee in de nieuwe PPS.’

Preciezer bemesten

De PPS test maatregelen die uit- en afspoeling van stikstof en fosfaat kunnen beperken. Percelen en bemestingsstrategieën worden doorgerekend met het zogenoemde NDICEA-model. Daarnaast betreft het toepassingen van N-minmetingen voor bijbemesting in aardappelen en uien en het in detail bespreken van een bemestingsplan.

Ook worden er metingen gedaan rondom de waterkwaliteit: stikstof en fosfaat in drain- en grondwater, N-minmetingen, mestmonsters, bodemvruchtbaarheid en opbrengst- en gewasgehaltes om de afvoer van stikstof en fosfaat te bepalen. Bij Bartelen zijn zes percelen geselecteerd die intensief worden bemonsterd en gevolgd. In combinatie met eigen proeven proberen de ondernemers zo kennis te vergaren.

Lees ook: Aanpak wateropgave vergt structurele ondersteuning

Overigens neemt Bartelen al langer maatregelen die een positieve invloed hebben op het schoonhouden van water. Op veel percelen ligt peilgestuurde drainage. De ondernemers beregenen relatief vaak, maar in kleinere volumes om de gewassen gedoseerd te laten groeien en de nutriënten tijdens het gehele seizoen beschikbaar te houden. Kunstmest strooien gebeurt net voor de regen, een beregeningsbeurt of grondbewerking.

Een van de erven is in 2021 volledig vernieuwd; hier gaat al het erfwater via een wadi richting de sloot. Ook zijn er een overdekte spoelplaats met een olieafscheider en een Phytobac. Verder zetten de ondernemers in op precisielandbouw. Bartelen werkt met taakkaarten tijdens poten (kunst)mest strooien en spuiten, past middelen in de rij toe en investeerde in driftreductie. Een loonwerker rijdt met een spotsprayer die plaatsspecifiek onkruid en aardappelopslag in uien aanpakt.

De Haan vertelt dat tijdens de PPS wordt gewerkt aan een integrale doelsturingsaanpak. ‘De akkerbouwsector is divers; bouwplannen, grondsoorten en strategieën lopen uiteen. Dat maakt doelsturing aantrekkelijk, maar ook ingewikkeld.’ De WUR-onderzoeker ziet vooral dat voor uitspoeling van stikstof naar grondwater doelsturing een cruciale systematiek is.

Voorzichtigheid

Het afrekenen van individuele ondernemers op meetresultaten vraagt voorzichtigheid, vindt De Haan. Bartelen noemt als voorbeeld een flinke plensbui van 70 millimeter in mei 2024. ‘Dan kan opeens veel stikstof uitspoelen. Overmacht. Beleid moet niet worden gebaseerd op dat soort momentopnames’, zegt hij.

De betrokken partijen willen tijdens de PPS laten zien waar het goed gaat, waar het misgaat en wat praktisch en betaalbaar is. ‘De complexiteit van alle problemen op het bedrijf en in de teelt komt naar voren, maar de focus ligt op waterkwaliteit’, zegt De Haan. Het doel is dat de PPS beleidsmakers kan voeden met knelpunten én oplossingen.

Naast onderzoek is kennisverspreiding een belangrijk doel. De resultaten worden vergeleken met regionale projecten en gekoppeld aan bestaande initiatieven. Deelnemers vormen geen laboratorium voor wetenschappelijke onderbouwing, maar een praktijkvenster op haalbaarheid. Niet elke maatregel past overal, terwijl beleid vaak naar uniformiteit neigt. Bartelen: ‘De samenwerking moet bewijzen dat betere waterkwaliteit niet begint bij één maatregel, maar bij het begrijpen van de hele puzzel. En die is voor elk bedrijf verschillend.’

Te onderzoeken maatregelen niet bedoelt als blauwdruk
De publiek-private samenwerking ‘Akkerbouw met Ambitie’ is opgezet als landelijk netwerk, maar de kracht zit in de combinatie van landelijke doelen en regionale praktijk. De twaalf deelnemende bedrijven liggen verspreid over Nederland en werken op zand-, klei- en lössgrond. Daardoor komen uiteenlopende vraagstukken in beeld: stikstofuitspoeling naar grondwater, fosfaat richting oppervlaktewater, verschillen tussen zware zeeklei en zandkoppen, maar ook de invloed van bouwplan, beregening, drainage en bodemgezondheid.
De maatregelen die op de bedrijven worden onderzocht, zijn niet bedoeld als blauwdruk. Ze moeten vooral laten zien wat onder bepaalde omstandigheden werkt en wat niet. Voor andere telers kan dat inspiratie opleveren: een aardappelteelt met laag residu, een weerbare bodem, slimmer bemesten, slowrelease-meststoffen, peilgestuurde drainage. Daarbij wordt steeds gekeken naar haalbaarheid en betaalbaarheid. Een maatregel die milieukundig scoort, maar het risico of de kosten te sterk verhoogt, is voor veel bedrijven geen structurele oplossing.