Bodemprobleem maskeren lukt niet meer

Op het overgrote deel van de Nederlandse landbouwpercelen is de bodemvruchtbaarheid dik in orde. Al jarenlang nemen de bemestingsnormen af. Daarmee worden minder organische stof en nutriënten uit dierlijke mest aangevoerd.

'In Nederland hebben we doorgaans heel goede gronden', zegt Karst Brolsma. Hij is productmanager bodem bij Eurofins Agro, het laboratorium in Wageningen dat jaarlijks duizenden landbouwpercelen in Nederland onderzoekt. 'Maar er zijn natuurlijk ook percelen waar twintig jaar geleden alles op orde was en die nu wel tegen de grens aan zitten.'

Brolsma legt uit dat melkveehouders dit kunnen terugzien in de gehaltes van hun graskuilen, bijvoorbeeld als het fosforgehalte terugloopt. Eurofins Agro ziet in de testresultaten ook dalende gehalten, zonder dat dit gemiddeld een probleem is. Wel ligt in 25 procent van de maispercelen en 17 procent van de graspercelen de pH-waarde onder de 5.

Dat getal is volgens Brolsma te laag. 'Het is wat mij betreft dan ook het belangrijkste aandachtspunt. Ik wijs veel op de pH-waarde en het belang van bekalken. Dat is op zandgronden het geval, maar ook op oude zeeklei, waar de kalk in de bodem raakt uitgewerkt.'

Ook bodemdeskundige Gerard Ros van het Nutriënten Management Instituut (NMI) ziet niet direct landbouwkundige problemen ontstaan. 'Door het vervallen van de derogatie gaan boeren wel andere keuzes maken. De graslandeis vervalt en daardoor is het waarschijnlijk dat er grasland verdwijnt ten gunste van mais of wisselbouw met bouwland. De belangrijkste aanvoer van organische stof is echter het grasland. De verminderde aanvoer van mineralen door het stoppen van de derogatie is beperkt.'

Ros wijst erop dat de bemestingsruimte voor dierlijke mest weliswaar afneemt, maar de gebruiksruimte voor kunstmest niet. Minder mest wordt gecompenseerd met meer kunstmest. 'Ik verwacht wel dat door het einde van de derogatie melkveehouders andere keuzes gaan maken. Houd je vast aan blijvend grasland of ga je het toch eerder scheuren?'

Gescheurd grasland is een mooie bron van stikstof, erkent Ros. 'Maar je raakt wel veel koolstof kwijt. Na het scheuren van grasland hoef je vrijwel geen stikstof meer te geven. Maar met blijvend grasland behoud je een goede bodemkwaliteit en de mogelijkheid om nutriënten vast te houden.'

Ros denkt dat voor veel bedrijven het economische plaatje doorslaggevend is. 'Zeker in een tijd waarin druk staat op de mestmarkt. Een perceel bollen of een akkerbouwgewas rendeert toch meer dan grasland. Dat maakt het interessant om in wisselbouw met akkerbouw een perceel gras om te zetten.'

Tegelijkertijd ziet de NMI-onderzoeker dat melkveehouders via zuivelbedrijven als FrieslandCampina en via het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid worden beloond om te kiezen voor blijvend grasland. 'Daar kan geld mee worden verdiend. Blijvend grasland draagt bij aan klimaatadaptatie doordat koolstof wordt vastgelegd.'

Bij de keuze tussen gras en mais is het volgens Ros goed om te kijken naar de stikstofbenutting. 'Grasland heeft een hogere stikstofbenutting dan mais. Gras heeft een veel fijnmaziger beworteling en de opnameperiode is langer. Daardoor is het verstandig om drijfmest meer naar het grasland te brengen.'

Gebalanceerde mestgift

Melkveehouders hebben de neiging om mais wat te veel mest te geven, waarschuwt Ros. 'Zorg voor een goede balans. Kijk naar wat het gewas nodig heeft, wat er in de bodem zit en volg het bemestingsadvies.'

De bodem is een complex geheel en de verschillen zijn groot tussen regio's, grondsoorten, bedrijven en percelen onderling. 'En op een melkveebedrijf heeft de bodemkwaliteit een directe relatie met de voerkwaliteit', stelt Brolsma van Eurofins Agro.

'Hoogproductieve koeien hebben een hoge fosforbehoefte. Dan moet je zorgen dat je voldoende gras in het rantsoen hebt. In een maiskuil zit minder fosfor dan in een graskuil. Dat komt doordat mais minder efficiënt omgaat met fosfaat. Er gaat meer fosfaat naar de plant zelf toe om zich te ontwikkelen dan bij gras en dus houd je minder over voor in het voer', legt Brolsma uit.

Mais heeft een nog wat grotere fosfaatbehoefte dan gras. 'Heel belangrijk voor de energievoorziening van de plant. Fotosynthese draait met name om fosfaat. Met een klein beetje meer fosfaat kan je tot wel 20 tot 25 procent hogere opbrengst realiseren. Fosfaat is niet mobiel; het moet dus vlakbij de wortelpunt worden gegeven', legt de productmanager uit.

Naast de pH-waarde ziet Brolsma stikstofleverend vermogen als een andere belangrijke indicator van de bodemkwaliteit. 'Het bodemleven zet organische stof om en daarbij komt stikstof vrij. Dat komt altijd wat later in het seizoen op gang. In de eerste snede merk je er nog niet zoveel van, vanwege de lage bodemtemperatuur. Bij de tweede snede begint het te komen en dat gaat dan door in de rest van het seizoen.'

Op percelen met een goed stikstofleverend vermogen kan wel 100 tot 200 kilo extra stikstof per hectare per jaar vrijkomen, geeft Brolsma aan. 'Nu de bemestingsnormen lager worden, is dat een groot voordeel.'

Meer aandacht voor klavers

Kruidenrijk grasland en grasklaver kunnen ook een belangrijke rol spelen bij de stikstofaanvoer. 'Daar zie je steeds meer aandacht voor. Klavers binden stikstof uit de lucht en kruidenrijk grasland wortelt diep en goed', laat Brolsma weten.

'De opbouw van organische stof bij kruidenrijk grasland is hoog. Ik kan mij voorstellen dat de veredeling hier aandacht aan schenkt. En dat maisplanten ook veel meer horizontaal wortelen. Beschikbare nutriënten kunnen zo veel beter worden opgenomen', besluit de Eurofins-productmanager.