Stevige kritiek ombudsman: overheid schoot flink tekort in omgang met sector

De gevolgen daarvan zijn volgens Nationale ombudsman Reinier van Zutphen groot, zowel voor de bedrijfsvoering als voor het persoonlijke leven van boeren. Volgens de ombudsman hebben boeren voortdurend te maken gekregen met veranderend beleid en langdurige onzekerheid over besluiten over stikstof, mest en vergunningverlening.

Dat leidt bij ondernemers tot onzekerheid over de toekomst van bedrijven, terughoudendheid om te investeren en te innoveren, stilstand in de ontwikkeling en verduurzaming van bedrijven en een gebrek aan vertrouwen in de overheid. Beleid dat steeds verandert, maakt het bijzonder lastig voor ondernemers om langetermijnbeslissingen te nemen over onder meer stallen, machines en verduurzaming, investeringen die vaak over tientallen jaren moeten worden terugverdiend.

Regels spreken elkaar tegen

Daarbij heeft de overheid ook onvoldoende regie gevoerd, stelt de ombudsman. Boeren krijgen te maken met regelgeving vanuit een breed scala aan overheden: de Europese Unie, het Rijk, de provincies, gemeenten en waterschappen. Tegelijkertijd komen verschillende beleidsdoelen samen op één boerenbedrijf: stikstof, natuur, water, klimaat, milieu, ruimtelijke ordening en dierenwelzijn. Regels en doelen sluiten volgens de ombudsman lang niet altijd op elkaar aan of spreken elkaar zelfs tegen. De overheid heeft volgens de instantie te weinig vanuit het perspectief van de boer gewerkt, maar te veel vanuit afzonderlijke beleidsterreinen.

Ook constateert de Nationale ombudsman dat boeren regelmatig worden overvallen door besluiten waarvan de achterliggende keuzes en gevolgen onvoldoende duidelijk zijn. Het gaat bijvoorbeeld om regels die tussentijds veranderen, vergunningen die worden ingetrokken of waarvan de houdbaarheid onzeker is, onduidelijkheid over de gevolgen van nieuwe maatregelen en verschillen tussen provincies en gemeenten bij vergelijkbare situaties. De overheid moet volgens de ombudsman duidelijker maken wat ze doet, waarom, en welke gevolgen een besluit heeft.

Niet serieus genomen

Daar komt bij dat de kennis van boeren en hun praktijkervaring onvoldoende worden benut. Hoewel belangenorganisaties regelmatig aan beleidstafels zitten, ervaren boeren dat hun eigen inbreng niet serieus wordt meegenomen. Sommige boeren hebben, zo staat in het rapport, meegemaakt dat zij jarenlang meewerkten aan overlegtrajecten, waarna de overheid uiteindelijk toch eenzijdig een besluit nam. De overheid moet dan ook beter luisteren naar de inbreng van boeren, vindt de ombudsman. Dat betekent niet dat ze altijd kan doen wat boeren willen. Wel moet altijd duidelijk zijn hoe verschillende belangen zijn afgewogen. Ook moeten agrariërs worden betrokken bij besluiten die hun bedrijf raken.

De ombudsman benadrukt dat de kritiek niet betekent dat de landbouwsector niet hoeft te veranderen. Dat er bedrijven zijn die moeten verplaatsen, hun bedrijfsvoering aanpassen of moeten stoppen is onvermijdelijk, stelt hij. Maar veranderingen moeten volgens hem wel plaatsvinden vanuit een betrouwbare en realistische overheid. Daarbij moet de regering rekening houden met de schade die in het verleden is veroorzaakt bij boerenbedrijven en -gezinnen.

‘Er zullen moeilijke keuzes nodig blijven over de landbouw en over de inrichting van Nederland. Pas als de overheid een duidelijke en realistische koers kiest voor de toekomst, regie neemt in de uitvoering ervan met erkenning van de kennis en ervaring van boeren, ontstaat er weer ruimte voor boeren om die keuzes te maken. Niet alleen over hun bedrijf, maar ook over hun toekomst, hun gezin en hun leven’, schrijft Van Zutphen in zijn beschouwing op het rapport.