Supermarkten te machtig: Brusselse steun helpt groente- en fruittelers onvoldoende

Producentenorganisaties moeten telers meer marktmacht geven door gezamenlijk hun producten af te zetten, investeringen te doen en te onderhandelen met afnemers. De Europese Rekenkamer constateert echter dat die opzet steeds minder goed uit de verf komt. Hoewel de organisaties in 2023 gezamenlijk 1,06 miljard euro Europese steun ontvingen, daalde het aantal aangesloten landbouwers tussen 2012 en 2023 met 39 procent en verliezen producentenorganisaties marktaandeel.

Lees ook: Boeren laten kansen liggen om sterker te staan tegenover supermarkt en industrie

Volgens de Europese Rekenkamer staan groente- en fruittelers onder toenemende druk door stijgende kosten, veranderende consumentenvraag en strengere duurzaamheidseisen. Producentenorganisaties helpen wel degelijk bij investeringen in automatisering, energie- en waterbesparing, logistiek en kwaliteitsverbetering, maar dat blijkt onvoldoende om de machtsbalans in de voedselketen structureel te veranderen.

Tegenwicht

De controleurs wijzen erop dat producentenorganisaties in de meeste lidstaten te klein zijn om echt tegenwicht te bieden aan grote supermarktketens. Alleen Nederland en België hebben volgens het rapport producentenorganisaties met een wezenlijk economisch gewicht. In veel andere landen is de organisatiegraad veel lager. Sommige lidstaten hebben zelfs helemaal geen erkende producentenorganisaties.

Lees ook: Landbouw, industrie en retail waarschuwen voor wankele voedselketen

Daarnaast signaleert de Europese Rekenkamer grote verschillen in de manier waarop lidstaten de Europese regels toepassen. Sommige landen stimuleren producentenorganisaties actief en staan een breed pakket aan subsidiabele activiteiten toe, terwijl andere landen veel striktere voorwaarden hanteren. Dat leidt volgens de auditors tot een ongelijk speelveld binnen de Europese interne markt.

Vraagtekens

De Europese Commissie verwelkomt het onderzoek, maar zet vraagtekens bij enkele conclusies. Brussel stelt dat de daling van het aantal leden niet automatisch betekent dat producentenorganisaties verzwakken. Volgens de Europese Commissie is het aantal landbouwbedrijven in heel Europa afgenomen door schaalvergroting en bedrijfsbeëindigingen. Ook fusies tussen producentenorganisaties spelen daarbij een rol.

De Europese Commissie benadrukt bovendien dat producentenorganisaties economisch nog steeds een belangrijke rol vervullen. In 2024 vertegenwoordigden zij een gezamenlijke marktwaarde van ruim 36 miljard euro, ongeveer de helft van de totale Europese groente- en fruitproductie. Volgens Brussel bewijst die ontwikkeling juist het belang van samenwerking tussen telers.

Kennisuitwisseling

Wel erkent de Europese Commissie dat producentenorganisaties voor uitdagingen staan, zoals klimaatverandering, extreem weer, financieringsproblemen en bedrijfsopvolging. Daarom wil Brussel meer kennisuitwisseling tussen lidstaten stimuleren en in het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid na 2027 extra aandacht besteden aan het versterken van producentenorganisaties, vooral in landen waar de organisatiegraad achterblijft. De Europese Commissie neemt twee aanbevelingen van de Europese Rekenkamer hierover over.

Lees ook: ‘Geopolitiek landt in het winkelmandje’

Een derde aanbeveling, om de regels voor cofinanciering verder te vereenvoudigen, wijst de Europese Commissie af. Volgens Brussel is daarvoor in de huidige beleidsperiode geen ruimte meer, al bevat het voorstel voor het landbouwbeleid na 2027 volgens de Europese commissie al vereenvoudigingen en extra steun voor nieuwe producentengroepen.

Voor Nederlandse groente- en fruittelers onderstreept het rapport vooral het belang van sterke telersorganisaties. Hoewel Nederland binnen Europa tot de koplopers behoort, constateert de Europese Rekenkamer dat ook sterke producentenorganisaties moeite hebben om de groeiende inkoopmacht van grote supermarktconcerns te pareren.