Boeren laten kansen liggen om sterker te staan tegenover supermarkt en industrie

Dat concludeert de Europese Commissie in een evaluatie van acht jaar toepassing van de concurrentieregels in de landbouwsector. De landbouw heeft in de Europese Unie een bijzondere positie. Omdat boeren vaak met veel kleine bedrijven tegenover een beperkt aantal grote afnemers en leveranciers staan, gelden er uitzonderingen op de normale mededingingsregels. Daardoor mogen boeren onder voorwaarden gezamenlijk onderhandelen, afzetten organiseren, duurzaamheidseisen afspreken en in sommige gevallen productie of aanbod afstemmen.

Uit de evaluatie blijkt dat deze mogelijkheden de afgelopen jaren steeds vaker zijn gebruikt. Vooral in de melksector groeit de gezamenlijke onderhandelingskracht van producenten. In 2024 werd ruim 32 miljoen ton melk, goed voor 22 procent van alle Europese melkleveringen, collectief onderhandeld via erkende producentenorganisaties en verenigingen van producentenorganisaties. In 2018 lag dat aandeel nog op bijna 19 procent. In landen als Tsjechië, Duitsland en Frankrijk wordt al een groot deel van de melkproductie gezamenlijk verkocht. Ook Nederland behoort tot de lidstaten die deze regeling gebruiken.

Marktmacht

Volgens de Europese Commissie zijn producentenorganisaties een van de belangrijkste instrumenten om de marktmacht van boeren te vergroten. Via een producentenorganisatie kunnen boeren gezamenlijk productie plannen, producten afzetten, contracten afsluiten, opslag organiseren en onderhandelen over prijzen en leveringsvoorwaarden. Hiervoor geldt een specifieke vrijstelling van de mededingingsregels. In 2024 telde de Europese Unie bijna 2.900 erkende producentenorganisaties en negentig verenigingen van producentenorganisaties.

Naast horizontale samenwerking tussen boeren biedt Europa ook ruimte voor samenwerking tussen verschillende schakels in de keten. Zogeheten brancheorganisaties mogen onder voorwaarden afspraken maken over marktinformatie, kwaliteitsnormen en transparantie.

In Frankrijk kreeg de Europese Commissie de afgelopen jaren meerdere verzoeken voor dergelijke samenwerkingen. Zo werden prijs- en marktindicatoren ontwikkeld voor melk, bananen en verschillende kaassoorten. Het doel daarvan was niet om prijzen af te spreken, maar om de markt inzichtelijker te maken zodat ondernemers betere productie- en investeringsbeslissingen kunnen nemen.

Duurzaamheidsafspraken

Een relatief nieuw instrument is de uitzondering voor duurzaamheidsafspraken. Sinds eind 2021 mogen boeren en andere ketenpartijen afspraken maken die verder gaan dan wettelijke duurzaamheidseisen, mits eventuele concurrentiebeperkingen noodzakelijk zijn om dat doel te bereiken. De eerste officiële goedkeuring kwam in 2025 voor wijnproducenten in de Franse regio Occitanië. Daar maakten partijen afspraken om biologische en milieuvriendelijke wijnproductie overeind te houden in een moeilijke markt.

Ook voor producten met een beschermde oorsprongsbenaming of geografische aanduiding bestaan mogelijkheden om het aanbod beter af te stemmen op de vraag. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij bekende kazen als Parmigiano Reggiano, Grana Padano en Comté en bij hamproducten zoals Prosciutto di Parma. Door productievolumes te sturen, proberen producenten grote prijs- en marktsschommelingen te voorkomen en de toegevoegde waarde van kwaliteitsproducten te behouden.

Tegelijkertijd blijft de Europese Commissie scherp toezien op overtredingen van de mededingingsregels. Tussen juli 2017 en juli 2025 voerden Europese en nationale mededingingsautoriteiten ongeveer 130 onderzoeken uit in de landbouwsector. De meeste zaken hadden betrekking op zuivel, groente en fruit, vlees en eieren.

Bron van klachten

Boeren zijn zelf de belangrijkste bron van klachten. Producenten, producentenorganisaties en hun verenigingen waren samen goed voor ongeveer de helft van alle meldingen die aanleiding gaven tot onderzoek. Daarmee spelen boeren een belangrijke rol bij het opsporen van oneerlijke praktijken in de keten.

Lees ook: Aardappeltelers hebben het nakijken bij naleving contract

De onderzoeken richtten zich onder meer op prijsafspraken tussen afnemers, marktverdeling, aanbestedingsfraude en misbruik van marktmacht. Zo kregen grote zuivelbedrijven in Spanje een boete voor een melkkartel waarbij informatie over melkprijzen en volumes werd uitgewisseld. Volgens de Spaanse toezichthouder verzwakte dat de onderhandelingspositie van melkveehouders. Ook werden in verschillende landen zaken onderzocht rond prijsafspraken in de groente-, fruit-, eier- en wijnsector.

Gezamenlijke contracten

De belangrijkste boodschap van de Europese Commissie is dat boeren meer gebruik kunnen maken van de bestaande mogelijkheden. Door zich te organiseren in producentenorganisaties, gezamenlijk contracten te onderhandelen, brancheorganisaties op te zetten en duurzaamheidsafspraken te maken, kunnen zij sterker staan tegenover grote inkopers en leveranciers.

Bovendien kunnen erkende producentenorganisaties naast de mededingingsvrijstellingen ook rekenen op ondersteuning vanuit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Volgens Brussel zijn deze instrumenten essentieel om boeren een eerlijker aandeel in de voedselketen te geven en tegelijkertijd een goed werkende markt te behouden.