‘Geopolitiek landt in het winkelmandje’

Je ziet het nog niet op de kassabon, maar de gevolgen van de geopolitieke onrust in het Midden-Oosten komen wel degelijk onze kant op. Nederlandse kranten schrijven dagelijks over oplopende spanningen, hogere olieprijzen en onzekerheid op de energiemarkten. Dat lijkt ver weg, maar werkt verrassend snel door in iets heel dichtbij: ons eten.

Via hogere energieprijzen stijgen ook de kosten van kunstmest, transport, koeling en verwerking. Zodra supermarkten nieuwe inkoopcontracten afsluiten, wordt dat zichtbaar in het schap. Analisten waarschuwen al voor een duurder najaar. Wat geopolitiek begint, eindigt uiteindelijk bij het prijskaartje.

Dat effect is geen toeval. Nederland is het voedselknooppunt van Noordwest-Europa. Jaarlijks gaat er voor honderden miljarden euro’s aan landbouw- en voedselproducten door ons land. We exporteren chocolade, maar verbouwen geen cacao.

Dankzij die internationale schaal blijven verwerkers, zaadbedrijven en machinebouwers hier investeren en innoveren. Tegelijkertijd maakt diezelfde verwevenheid ons soms kwetsbaar. Zonder betaalbare energie, kunstmest en veevoer stokt ook de productie van voedsel van eigen bodem.

Die afhankelijkheid heeft ons veel gebracht, maar maakt de keten ook gevoelig voor schokken. Als energie duurder wordt, stijgen ook de kosten van kunstmest, diesel, gas, koeling en transport.

Schokken opvangen

Vervolgens ontstaat er druk verderop in de voedselketen: wie kan de kosten opvangen, wie kan ze doorberekenen en wanneer komt dat bij de consument terecht? Omdat de marges in de hele keten dun zijn, is de ruimte om zulke schokken op te vangen beperkt. Slechts één verstoring in het systeem werkt onvermijdelijk door.

De reflex bij dit soort crises is vaak: we moeten alles zelf doen. Maar volledige zelfvoorziening is niet realistisch en ook niet wenselijk. Internationale handel biedt juist flexibiliteit en alternatieven als de aanvoer stokt. De vraag is daarom niet of we afhankelijk zijn, maar waarvan en hoe verstandig dat is.

Niet elke afhankelijkheid is een probleem. Maar sommige worden strategisch als de wereld instabieler wordt. Dat vraagt om keuzes: breng kritieke importen in kaart, zorg voor alternatieve leveranciers en investeer in strategische alternatieven voor kunstmest, veevoer en eiwitbronnen. De agrofoodketen is ingericht op ‘just in time’, maar deze tijd vraagt ook om ‘just in case’.

Lees ook het interview met FAO-directeur Stefanos Fotiou: ‘Politiek leert niet van crises: keten is nog even kwetsbaar’

Daar hoort een politieke keuze bij. Behandel voedselvoorziening als een vitaal systeem, net zoals energie. Kijk niet alleen naar boer of supermarkt, maar naar alles wat nodig is om voedsel van grondstof tot in het schap te krijgen. Zorg dat cruciale schakels in de keten prioriteit krijgen bij schaarste en steun ze bij dreigende uitval.

Dat maakt voedsel niet automatisch goedkoper. Maar het maakt de voedselvoorziening wel minder kwetsbaar. En zolang we die keuzes niet maken, blijven we steeds weer reageren op de rekening achteraf. En die ziet er misschien abstract uit in Den Haag, maar ligt uiteindelijk gewoon bij de kassa.