‘Je wilt zelfredzaam zijn, niet afhankelijk van een ander’

Zonnepanelen zien we geregeld op boerenerven. Windmolens zijn al iets minder vanzelfsprekend. En een accusysteem blijft voor veel ondernemers nog een stap te ver. Op het erf van de familie Wartena in het Friese Warten zijn ze sinds kort allemaal te vinden. Het melkveebedrijf combineert zonnepanelen, een windmolen en een accu om zoveel mogelijk eigen stroom op te wekken en te verbruiken.

De familie Wartena dacht het lange tijd goed voor elkaar te hebben. Met zonnepanelen op het dak en een windmolen op het erf produceerde het melkveebedrijf meer dan genoeg stroom. Tot de energierekening op de mat viel. ‘We kregen een rekening van 11.000 euro, inclusief vastrecht. Toen dachten we: dit gaat niet goed’, vertelt Tjerk Wartena. Voor veel ondernemers zou dat reden zijn om op de rem te trappen. Maar in plaats daarvan deed Wartena het tegenovergestelde. Hij investeerde. Na de zonnepanelen en de windmolen kwam er ook een accusysteem. Dat is opvallend, aangezien veel boeren twijfelen over de stap naar energieopslag. Zijn het niet de hoge kosten, dan is het wel de onzekerheid rond regelgeving. Of terugleververgoedingen.

Voor het antwoord op die vraag moeten we terug naar de manier waarop de familie boert. Het melkveebedrijf ligt niet ver van Nationaal Park de Alde Feanen. Discussies over stikstof en regelgeving zijn nooit ver weg. Net als de gesprekken over de toekomst van het bedrijf. ‘Er zijn periodes geweest dat ook wij voorzichtig waren met investeren’, zegt Wartena. ‘Maar uiteindelijk kom je tot de conclusie dat niks doen ook geen optie is. Je moet je blijven ontwikkelen. Je kunt blijven wachten op wat misschien gaat gebeuren, maar daar schiet je als ondernemer bar weinig mee op.’

Bedrijfsgegevens Tjerk Wartena heeft een melkveebedrijf in het Friese Warten. Hij heeft 80 hectare grond, 120 melkkoeien en 70 stuks jongvee.

De familie Wartena boert op veengrond in een veenweidegebied in Warten. De 120 voornamelijk Holstein Frysian-koeien melken zij met twee robots. Het bedrijf heeft een melkproductie van 8.600 liter met een vet- en eiwitgehalte van respectievelijk 4.50 en 3.78. Het bedrijf begon ooit met 20 hectare grond en groeide later door naar 80 hectare.

Tjerk en Rigtje Wartena zitten samen met hun twee zoons in maatschap. De eerste stap naar een duurzaam bedrijf zetten zij met de komst van de zonnepanelen. Toen Tjerk Wartena het bedrijf overnam van zijn vader, ging het asbest van de daken. Er werd geïsoleerd en er kwamen honderdzestig zonnepanelen voor terug. ‘Dat draaide meteen goed’, vertelt Wartena. ‘Maar we zagen ook de beperkingen. Die panelen zijn leuk in de zomer, maar juist in de winter, wanneer de vraag naar stroom hoog blijft, leveren ze weinig op. Wij verbruiken dag en nacht stroom. Ook op andere momenten wil je stroom kunnen opwekken.’

Provincie terughoudend

Die zoektocht leidde naar een windmolen. Maar dat bleek makkelijker bedacht dan geregeld. Nadat eerst de provincie Friesland terughoudend tegenover de komst van kleine erfmolens stond, was het daarna de beurt aan de gemeente Leeuwarden. Het vergunningstraject duurde een jaar. ‘Er is ontzettend veel over gesproken’, vertelt Wartena. ‘Terwijl het niet gaat over een windmolen van 50 meter hoog. Het is een relatief kleine molen die goed in het landschap past. Ik noem het een sprietje met houten wieken.’

Inmiddels draait de molen zo’n drie jaar. Maar nog belangrijker: hij produceert stroom op momenten dat de zonnepanelen weinig doen: ‘s nachts, in de winter en op bewolkte dagen. De opbrengst vormt een mooie aanvulling op de zonnepanelen. Momenteel leveren die panelen 45.000 kilowattuur op en de windmolen levert nog eens 30.000 kilowattuur. Lange tijd werkte die combinatie goed. De salderingsregeling maakte dat de opgewekte stroom kon worden verrekend met het eigen verbruik.

Maar de markt veranderde. Leveranciers introduceerden kosten voor de teruglevering. En juist voor bedrijven als die van de familie Wartena, waar veel duurzame stroom wordt geproduceerd, was dat een hard gelag. ‘Dat voelt ontzettend wrang. Je probeert duurzaam bezig te zijn. Iedereen roept dat we moeten vergroenen. Dan doe je dat, en krijg je de rekening gepresenteerd. Dat voelt niet goed.’

Vertrouwen winnen

Het bleek het startsein voor de stap naar energieopslag. Maar eenvoudig was die zoektocht niet. ‘Zodra je nieuwsgierig deed op een beurs, sprong er iemand op je nek. En dat is logisch, begrijp me niet verkeerd. Daar zijn het verkopers voor. Maar dat maakte het lastig om vertrouwen te winnen. De mooie verhalen maakten mij voorzichtig. De terugverdientijd werd steeds mooier, ging van tien naar vijf jaar. Ik zocht vooral iemand die met ons meedacht.’

Uiteindelijk vond hij het vertrouwen dicht bij huis. In zijn eigen dorp. Bij Jacco Velkers, die zich met zijn bedrijf Velkers Systems de afgelopen jaren volledig specialiseerde in complexe energiesystemen voor agrarische bedrijven. Velkers benadrukt dat het plaatsen van een batterij tegenwoordig meer is dan het neerzetten van een kast met accu’s. ‘Alles moet met elkaar communiceren’, zegt hij. ‘De zonnepanelen, de windmolen, het batterijpakket, maar ook de verdeling van stroom op het erf. Dat vraagt veel metingen en een goede aansturing.’

Velkers zag zijn bedrijf het afgelopen jaar verdubbelen in aantal personeelsleden. Hij komt om in het werk. Dat komt vooral doordat de vraag toeneemt. Met name melkveebedrijven hebben veel baat bij energieopslag. ‘Een melkrobot draait dag en nacht. Daardoor heb je een vrij constant stroomverbruik. Dat maakt het interessant om zelf opgewekte stroom op te slaan en weer te gebruiken.’

Energieopslag belangrijker

Daarbij is het verdienmodel van zonnepanelen sterk veranderd. Veel boeren legden hun daken jaren geleden vol met zonnepanelen. Velkers: ‘Toen was dat een logische keuze. Alleen is de situatie nu anders. Terugleveren levert minder op en kost soms zelfs geld. Dan wordt het interessanter om die stroom zelf te houden.’

De batterij bij de familie Wartena is dan ook allang geen uitzondering meer. ‘Ik verwacht dat veel boeren die al zonnepanelen of een windmolen hebben, uiteindelijk ook naar opslag kijken’, zegt Velkers.

Inmiddels staat er op het erf van de familie Wartena een accu van 211 kilowattuur. De keuze voor deze capaciteit is omdat de familie Wartena in de toekomst verder wil overstappen op elektrisch. Een 100 kilowattuur batterij bleek daarom te klein. De accu slaat overtollige stroom van de zonnepanelen en de windmolen op voor de momenten waarop het bedrijf energie nodig heeft. ‘Wij willen onze eigen stroom zo goed mogelijk benutten’, stelt Wartena. ‘Je wilt zelfredzaam zijn. En niet produceren voor iemand waar je vervolgens ook nog voor moet betalen om terug te leveren.’

Volgens Velkers draait het niet alleen om het besparen op de energiekosten. Bedrijfszekerheid speelt ook een belangrijke rol. ‘Een melkveebedrijf moet altijd kunnen doordraaien. Als de netspanning wegvalt, wil je niet dat robots of andere installaties stilvallen. Het systeem bij Wartena kan omschakelen naar noodstroom. De zonnepanelen en windmolen kunnen dan blijven produceren en de accu blijven laden.’

Dat maakt bedrijven minder afhankelijk van het elektriciteitsnet. Zeker nu steeds meer agrarische ondernemers tegen beperkingen van hun aansluitingen aanlopen. Velkers: ‘Veel boeren krijgen geen zwaardere aansluiting meer vanwege netcongestie. Een batterij kan dan helpen om meer capaciteit uit bestaande aansluitingen te halen. Dat maakt zo’n investering interessant. Want een investering is het.’ Hij begrijpt om die reden de terughoudendheid bij boeren. ‘Daar komt bij dat boeren de laatste jaren vaker te maken hebben gehad met veranderend beleid. Dan snap ik dat ze eerst de kat uit de boom kijken. Maar de techniek ontwikkelt zich snel, en steeds meer ondernemers zien dat energieopslag een logische volgende stap kan zijn.’

Voor de familie Wartena passen de investeringen in het totale plaatje. Steeds meer machines worden elektrisch. Er is al een elektrische voer- en mestaanschuiver. Er wordt nagedacht over het aanschaffen van een elektrische shovel, elektrische voermengwagen en een warmtepomp. Toch draait het volgens Wartena niet om de nieuwste techniek. Het gaat om de manier waarop je onderneemt. ‘Wij trekken ons eigen plan. Trek je niet te veel aan van wat anderen bedenken. Kijk wat bij jou past en maak daar je keuzes in.’ Dat is ook hetgeen wat hij collega-boeren wil meegeven. Niet iedereen hoeft een windmolen, zonnepanelen én een accu te hebben. ; Doe het op je eigen manier. Vind je het niks, dan doe je het niet. Vind je het mooi en is het rendabel voor je bedrijf, dan moet je het doen.’

Thema Energie Van zonnepanelen en windmolens tot mestvergisting en slimme energieopslag: duurzame energie wordt steeds meer onderdeel van de dagelijkse praktijk op het boerenerf. Tegelijkertijd brengen nieuwe technieken, veranderende regelgeving en forse investeringen de nodige vragen met zich mee. Bijvoorbeeld: wat leveren duurzame energieoplossingen nu al op? En waar liggen de kansen en uitdagingen voor agrarisch ondernemers? Lees alle artikelen uit dit thema die online zijn verschenen.