Golfballen in het gras zijn onzichtbaar risico

Paaseieren zoeken voor beginners. Daar lijkt het op in het perceel naast de golfbaan op landgoed Zelle in de Achterhoek. Waar je ook kijkt, overal liggen golfballetjes. 'Twee weken geleden hebben we ze hier nog weggehaald', zegt ondernemer Adriaan van Dorth terwijl hij met zijn sleutelbos wat balletjes uit de grond lospeutert.

Van Dorth schat dat er in Nederland zo’n honderdduizend golfballen liggen op percelen rondom golfbanen. Een groot probleem, stelt hij. Niet alleen voor de voedselveiligheid, maar ook voor de waarde van de grond en de relatie tussen telers, loonwerkers en afnemers.

Van Dorth weet waarover hij praat. Op zijn ruim 350 hectare grote familielandgoed wordt al decennialang landbouw gecombineerd met recreatie. Het Gelderse landgoed is zo'n tweehonderd jaar in het bezit van de familie, Van Dorth is de derde generatie die er onderneemt. 'Al in 1954 opende mijn opa recreatiehuisjes, landbouw doen we sinds 1947.'

Omdat de inkomsten uit landbouw terugliepen, werd eind jaren tachtig de 27-holesgolfbaan aangelegd. Sindsdien houdt het bedrijf zich ook bezig met golfbaanonderhoud, natuurbeheer en ecologisch maaien. Juist die combinatie bracht een groeiend probleem aan het licht dat volgens hem veel groter is dan de sector zich realiseert.

Steeds meer maaisel van golfbanen en natuurterreinen vindt zijn weg naar landbouwgrond. Dat past binnen de gedachte van kringlooplandbouw, waarbij organisch materiaal wordt gecomposteerd om te fungeren als bodemverbeteraar.

Maar in dat maaisel zitten ook golfballen die tijdens het spelen in waterpartijen en 'roughs' (ruige randen) zijn verdwenen en bij onderhoudswerkzaamheden vrijkomen. 'Op die manier laat de landbouw zich lenen om op een goedkope manier van vervuild maaisel af te komen', aldus Van Dorth.

Flinke opstapeling

De ondernemer laat er wat simpele rekensommetjes op los. Er golfen inmiddels ongeveer 450.000 Nederlanders. Golfballen zijn goedkoper geworden, golfers nemen meer risico en de 450 golfbanen in ons land zijn met meer natuur ingericht, waardoor afzwaaiers minder vaak worden teruggevonden. Op een gemiddelde 18-holesbaan verliezen beginners vijf tot tien ballen per ronde, ervaren golfers één tot drie. Die ballen stapelen zich op in sliblagen en maaisel.

Vooral de aardappelsector is gevoelig voor deze vervuiling. Verwerker Aviko heeft zijn leveringsvoorwaarden aangescherpt, weet Van Dorth. Wanneer bij de verwerking een golfbal tussen de aardappelen wordt aangetroffen, kan een complete partij worden afgekeurd.

Bovendien draait de teler op voor de kosten van het stilleggen en reinigen van de productielijn. Dat kan oplopen tot tienduizenden euro's. Aviko wil desgevraagd niet bevestigen dat het geen aardappelen afneemt geteeld op locaties binnen 500 meter van een golfbaan.

Daarnaast ontvangen veel akkerbouwers compost en maaisel waarvan de herkomst niet altijd volledig bekend is. Daarmee kunnen golfballen ongemerkt op landbouwgrond terechtkomen, waarna ze jarenlang in de bodem blijven. Een ander risico is vermaling door een hakselaar, waardoor kunststofdeeltjes in voer of bodem terechtkomen. Van Dorth vreest dat daarmee ook een bron van microplastics ontstaat.

De ondernemer stelt dat niemand precies weet hoeveel golfballen inmiddels in Nederlandse golfbanen, slootslib en landbouwgrond aanwezig zijn. Zijn eigen schatting loopt op tot misschien wel miljoenen exemplaren. Hoeveel daarvan uiteindelijk daadwerkelijk op landbouwgrond belanden, is onbekend, maar volgens hem wordt het risico structureel onderschat.

Om zelf wat aan het probleem te doen, sloeg Van Dorth aan het experimenteren. Wat begon met maaisel en later ook slib handmatig te ontdoen van golfballen met behulp van een voermengwagen, leidde via een aangepaste uienrooier uiteindelijk tot een installatie die compost en slib kan scheiden van golfballen.

Daarbij wordt het materiaal niet hard gezeefd maar geschud, zodat het bodemleven zoveel mogelijk intact blijft. 'Er zit voor 10.000 euro aan materiaal en 15.000 euro aan arbeid in', zegt de ondernemer.

Tijdens proeven op golfbaan 't Zelle in Hengelo werden 9.000 golfballen uit 500 kuub maaisel gehaald en nog eens 26.000 uit 200 kuub vervuild slib. De gezuiverde compost kan vervolgens veilig als bodemverbeteraar worden gebruikt, terwijl de golfballen een tweede leven krijgen als gebruikte speelballen. Daarvoor richtte hij onlangs het bedrijf Lost & Found Golfballen op, dat golfbanen wil helpen hun reststromen schoon aan te leveren.

Kritischer kijken

Volgens Van Dorth ligt de belangrijkste stap niet bij de golfsector, maar juist bij agrariërs en loonwerkers. Zij zouden kritischer moeten kijken naar de herkomst van maaisel en compost die op landbouwgrond worden uitgereden. 'Landbouwgrond moet geen goedkope eindbestemming worden voor vervuilde reststromen. Te vaak is de historie van het maaisel onbekend. Vervuild maaisel accepteren, is kortetermijndenken.'

Zolang de risico's onvoldoende worden herkend, blijft de kans bestaan dat een verloren golfbal bijvoorbeeld op een aardappelrooier of in een voerwagen belandt, met alle financiële gevolgen van dien. Een golfbal die vandaag onzichtbaar in een composthoop verdwijnt, kan jaren later alsnog voor grote problemen zorgen.