Diep verankerde coöperatieve gedachte is springlevend

'Het platteland kent een lange geschiedenis van samenwerken', zegt hoogleraar rurale sociologie Han Wiskerke van Wageningen University & Research. 'Dat komt doordat boeren elkaar als collega's zien en niet als concurrenten. En ze zoeken altijd naar samenwerkingen die voordelen opleveren.'

Wiskerke kijkt met belangstelling naar de nieuwe generatie coöperaties. 'Ze zijn een reactie op de grote coöperaties, waar het vaak de vraag is in hoeverre boeren betrokken zijn bij de besluitvorming.'

Hoewel de coöperatieve gedachte volgens Wiskerke misschien wel kenmerkend is voor Nederland an sich, geldt dat sowieso voor het platteland. 'Het noaberschap zoals dat bestaat in het noordoosten van het land is een element dat je ook bij nieuwe coöperaties ziet. Samen sta je sterk, dat zie je door de geschiedenis heen bij coöperaties. Marktmacht creëren, met dat idee zijn bijvoorbeeld Suikerunie en FrieslandCampina opgekomen.'

Het verschil met de nieuwe generatie coöperaties zit volgens de hoogleraar in de schaal. 'Grote coöperaties kenden een enorme schaalvergroting. De opkomst van nieuwe generaties is een manier om weer controle en betrokkenheid te krijgen bij lokale activiteiten. Verbinding met de omgeving is een belangrijke motivatie voor nieuwe coöperaties.'

Een interessant aspect van tegenwoordige coöperaties vindt Wiskerke het nemen van verantwoordelijkheid. 'Dat zie je bijvoorbeeld bij agrarisch natuur- en landschapsbeheer, waarbij boeren zich verantwoordelijk voelen voor hun omgeving. Bij burgerboerderijen vind ik het aspect risicodeling interessant. In de huidige tijd wordt veel van boeren verlangd in termen van transparantie en duurzaamheid. Dat vraagt investeringen, die bij dit soort ondernemingen gezamenlijk worden gedaan. Daarmee geven boeren en burgers samen invulling aan een ander voedselsysteem.'

Team van 'hoofdboeren'

Een coöperatie die werkt aan een ander voedselsysteem is Lenteland. De organisatie koopt leegstaande boerderijen, richt daar een lokale coöperatie voor op en zoekt vervolgens een team van 'hoofdboeren' die hun eigen businessplan schrijven en het bedrijf runnen als regeneratieve gemeenschapsboerderij. Burgers kunnen met certificaten mede-eigenaar van de coöperatie worden.

Volgens 'chef de mission' van Lenteland Eline Veninga wil de organisatie met deze werkwijze plekken creëren die wat betekenen voor volgende generaties. 'Het voelt goed om samen te werken met burgers die hun verantwoordelijkheid nemen. We kunnen wel roepen dat we een ander voedselsysteem willen, maar daar zijn we als maatschappij zelf verantwoordelijk voor', stelt ze.

'Wij vinden dat er niet minder maar meer boeren moeten komen, die dicht bij de burger staan en met wie de boerderij een directere relatie aangaat om de lusten en lasten te delen. Coöperaties zijn een mooi middel omdat je eigendom en zeggenschap goed kunt organiseren tussen diverse partijen', legt Veninga uit.

Veranderende markt

Directeur Rob Donker van de Nationale Coöperatieve Raad beziet de opkomst van nieuwe coöperaties met interesse. Die ontstaan volgens hem vaak doordat de deelnemers acteren op een veranderende of falende markt en op de keuzes van de overheid. Nieuw is dat niet. 'Zo zijn de traditionele coöperaties ook ontstaan.' Als voorbeeld noemt hij Rabobank, die 131 jaar geleden ontstond uit kleine kredietverenigingen van boeren en tuinders. 'Omdat zij werden benadeeld in de markt.'

Volgens Donker behoren ook juist deze traditionele coöperaties tot 'de moderne coöperatie'. 'Een coöperatie is altijd in beweging en moet met de tijd meegaan. Bestaande coöperaties zijn juist heel modern, omdat zij – onder invloed van de marktomstandigheden – met de tijd meegaan. De markt vraagt ergens naar en de coöperatie anticipeert daarop. Dat noem ik ook modern.'

Niet alleen moeten coöperaties anticiperen op een veranderende markt en wet- en regelgeving, maar ook op het individualisme in de maatschappij. 'Ook daarin is een coöperatie altijd in beweging. Individualisme is een trend. En op een trend is een antwoord nodig. Het individuele belang in onze maatschappij wordt groter. Jonge ondernemers kijken meer naar 'what's in it for me'. Het lidmaatschap moet wat opleveren. En daarnaast willen ondernemers van nu meer zeggenschap.'

Donker constateert daarbij dat steeds meer boeren en burgers zijn geënthousiasmeerd om hun krachten te bundelen. 'Er zijn echt mooie voorbeelden van kleinschalige regionale coöperaties gericht op groene energie, maar ook burgerboerderijen en gebiedscoöperaties.'

Kwestie van lange adem

Het kenmerk van een coöperatie is volgens Donker dat men altijd gezamenlijk acteert, in het collectieve belang. 'Je bent gericht op de langere termijn, voor meer toekomstperspectief. Je gaat nooit voor de korte klap. Het enige nadeel is dat je een lange adem moet hebben.'

Volgens Veninga van Lenteland heeft het weinig zin om hun burgerboerderijen te vergelijken met coöperaties als Rabobank of FrieslandCampina. 'Dat is geen vorm waar wij achter staan. Ergens is het daar een beetje misgegaan en zijn partijen elkaar kwijtgeraakt. Dat willen wij niet laten gebeuren. Om te voorkomen dat systemen te complex worden om vanuit vertrouwen met elkaar te werken, moet je niet te veel groeien.'

Ook Wiskerke ziet moderne coöperaties als reactie op de traditionele, 'waar leden een nummer zijn'. 'Door je te verenigen en zelf procedures af te spreken, krijg je zeggenschap terug. Herenboeren of andere vormen van gemeenschapslandbouw vallen of staan met de schaal waarop ze opereren. Lokale betrokkenheid verdwijnt als ze te groot worden.'

'Samen hebben we veel kennis in huis'

'De schaal waarop we nu samenwerken is veel groter dan voorheen', zegt akkerbouwer Han Kammer uit Annen. De samenwerking zit nog in de onderzoeksfase. Binnenkort wordt deze voorgelegd aan andere boeren in het gebied.

Kammer heeft samen met nog een akkerbouwer, drie veehouders en een ondernemer met een gemengd bedrijf een stichting opgezet. 'Verschillende partijen zijn in dit gebied heel actief met grondverwerving.'

Wederzijds voordeel

Hoewel het grootste deel volgens Kammers wel weer aan agrariërs wordt uitgegeven, ziet hij wederzijds voordeel wanneer deze grond structureel zou terugkeren in boerenhanden. 'Ook als er beheerdoelen op de grond liggen.' Want volgens de akkerbouwer zijn boeren misschien wel beter in staat tot agrarisch natuur- en landschapsbeheer dan terreinbeherende organisaties.

'Het is logisch om de doelen van de provincie te combineren met een goed renderende bedrijfsvoering.' Of het samenwerkingsverband zijn doelen kan realiseren is afwachten, maar Kammer is hoopvol gestemd. 'Ik heb een goed gevoel bij wat we doen. Samen hebben we veel kennis in huis. Maar voor het slagen zijn we afhankelijk van andere partijen.'

'De koeien verwarmen straks ons dorp'

Het doel van de coöperatie? Het dorp Wijnjewoude energieneutraal maken. Daar is de koeienmest van dertig deelnemende melkveehouders voor nodig. 'De verwachting is dat wij in 2027 operationeel zijn', legt Pieter de Kroon uit. Hij woont in het Friese Wijnjewoude – een dorp met circa 2.075 inwoners – en was tien jaar voorzitter van de coöperatie.

De boeren zitten niet in de coöperatie. 'Zij kunnen wel lid zijn, maar zijn in de eerste plaats leverancier’, vertelt De Kroon. Het dorp wil net zoveel duurzame energie opwekken als het verbruikt. De coöperatie onderzocht hoe zij deze droom kan verwezenlijken. Daarbij kwam de productie van groen gas met dagverse koeienmest als beste idee uit de bus.

Win-winsituatie

Volgens De Kroon is dit een win-winsituatie voor alle partijen die hiermee gemoeid zijn. 'We lenen de mest voor de productie van groen gas. Daarbij strippen we de stikstof uit de mest. Deze vergiste mest gaat terug naar de boer. Dit helpt om het probleem van het wegvallen van de derogatie op te lossen.'

De Fries is blij met de coöperatieve gedachte. 'We pakken het maatschappelijke vraagstuk samen op en respecteren elkaar. Daar staat een coöperatie voor.'

'Genoeg burgers vinden is een uitdaging'

'Tot nu toe hebben we heel positief contact met de omgeving; mensen staan open voor wat we hier doen', zegt Annemiek van Tol. 'Ik merk dat boeren met goedlopende bedrijven met interesse kijken naar ons verdienmodel. Ik snap dat wel, wat wij doen is zeker geen makkelijke tak van sport.'

De komende tijd wordt de beoogde coöperatie verder opgetuigd. Lenteland en de Van Tols vormen samen het bestuur, burgers kunnen lid worden. Certificaten kosten 100 euro per stuk, het minimumaantal certificaten dat investeerders afnemen is vijf.

Certificaten verkopen

Van Tol: 'Minimaal 80 procent van het op te halen bedrag wordt gebruikt om de grond af te betalen. Hoeveel dat is, verschilt per Lenteland-boerderij. Hier is de grondwaarde 4 miljoen euro, waarvoor we ook certificaten kunnen verkopen. We gaan uit van een gemiddelde investering van 1.000 euro, dat betekent dat je vierduizend mensen nodig hebt die investeren.'

De ondernemer heeft goede hoop dit aantal te halen, maar noemt het wel uitdagend. 'Gelukkig hoeft het niet in korte tijd te worden gerealiseerd.'