Iranoorlog voelbaar op het boerenerf door kunstmesttekort

De blokkade van een van de belangrijkste maritieme transportroutes ter wereld veroorzaakt een grote verstoring van de internationale kunstmest- en energiemarkten. De Golfregio is namelijk met een kwart tot een derde van de stikstofproductie (vooral ureum en ammoniak) een belangrijke bron van kunstmest.

De huidige situatie in het Midden-Oosten dreigt te leiden tot een kunstmesttekort dat de voedselproductie niet alleen op de korte maar ook op de lange termijn ernstig in gevaar kan brengen.

Volgens RaboResearch introduceert het conflict een sterke prijsvolatiliteit met langdurige structurele gevolgen voor de hele landbouwketen. Zo steeg de prijs van veelgebruikte KAS-kunstmest tussen week 9 en 12 met 16 procent (big bags) en 32 procent (losgestort) in prijs.

Toch valt het op de Nederlandse markt nog mee, zegt Peter Kalkman, inkoopdirecteur bij toeleverancier Van Iperen. 'Het komt voor ons op een dusdanig tijdstip dat veel boeren en groothandelaren waarschijnlijk alles al hebben liggen voor de eerste bemesting. Misschien is niet alles vrij voorhanden, maar ik bespeur nog geen paniek.'

Urgenter is volgens Kalkman wat er daarna gebeurt. 'Je krijgt een enorme concentratie van vraag, iedereen wil zijn voorraadkast gevuld hebben uit angst voor tekorten. Dat geeft een logistieke verstoring en leidt tot langere levertijden.'

Het houdt niet op bij stikstofmeststoffen, stelt Kalkman. Hij ziet ook een groot probleem ontstaan bij fosfaten waarbij zwavel wordt gebruikt. '50 procent van alle zwavel komt uit de olieraffinage en dat proces ligt stil. Je merkt dat bepaalde fabrieken al een tekort hebben om hun eindproduct te maken.'

De Straat van Hormuz is van cruciaal strategisch belang voor de wereldwijde leveranties van energie en kunstmest. Bijna een derde van de handelsstroom van stikstofmeststoffen passeert deze smalle waterweg. Sinds de escalatie van het conflict om Iran is het scheepvaartverkeer door de straat gereduceerd tot een druppelende kraan. Dat heeft directe gevolgen voor de beschikbaarheid van ureum-, ammoniak- en zwavelmeststoffen.

Binnen 48 uur na de eerste aanvallen op Iran stegen de kunstmestprijzen. En niet alleen die vanuit het Midden-Oosten. Ook voor ureum uit Noord-Afrika schoot de prijs met bijna 20 procent omhoog. De prijs van aardgas op de Europese TTF-markt steeg al vlot met 45 procent. Dit laatste is een kritieke ontwikkeling; aardgas bepaalt tot wel 80 procent van de productiekosten van ammonium.

Terwijl de hele wereld de gevolgen voelt en de situatie in West-Europa nog niet bedreigend is, begint het in Azië al nijpend te worden. Landen als India, Pakistan en Bangladesh zijn voor hun kunstmestproductie sterk afhankelijk van vloeibaar aardgas uit de Golfregio. India heeft zijn fabrieken al opdracht gegeven het gasverbruik terug te schroeven, terwijl producenten in Pakistan de productie volledig hebben gestaakt.

En China heeft een exportverbod ingesteld op eigen kunstmest. Inkoopdirecteur Kalkman ziet dit als een defensieve maatregel. 'China sluit zijn grenzen voor kunstmestexport om te voorkomen dat de voedselprijzen in dat land te ver oplopen.'

Strategische buffer

Een Chinees exportverbod legt extra druk op de wereldmarkt, waar andere grote importeurs zoals India nu wanhopig op zoek zijn naar alternatieve leveranciers. In West-Europa, en specifiek in Nederland, lijken de directe leveringen op dit moment nog niet in gevaar, mede dankzij een strategische buffer die is opgebouwd door hoge importvolumes eind 2025.

Kalkman spreekt echter van een 'foute cocktail aan ontwikkelingen' die de kunstmestmarkt nu treft. Hij doelt hiermee op de combinatie van de oorlog in het Midden-Oosten en het in werking treden van de nieuwe EU-verordening Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). Bij die verordening hoort ook een klimaatheffing om de invoer van meststoffen van buiten de EU te remmen. Het effect daarvan was al eerder zichtbaar in de importcijfers, die sinds begin dit jaar een dip laten zien.

De Europese boerenkoepelorganisatie Copa-Cogeca bracht afgelopen week een alarmerend rapport uit waarin zij aandringt op onmiddellijke actie van de Europese Commissie. De organisatie stelt dat kunstmestkosten voor akkerbouwbedrijven zijn opgelopen tot gemiddeld 28,5 procent van de totale variabele kosten. Ze waarschuwt dat boeren de economische gevolgen daarvan niet alleen kunnen dragen en roept op tot het afschaffen van de importheffingen op kunstmest en het opschorten van CBAM om de prijzen te drukken.

Ook LTO Nederland uit grote zorgen over de stijgende kosten voor boeren en tuinders. 'Als energie duurder wordt, stijgen ook de kosten op het boerenbedrijf, bijvoorbeeld voor kunstmest, brandstof en transport.'

Mogelijke steunmaatregelen

LTO wijst erop dat deze hogere kosten niet altijd kunnen worden doorberekend aan de consument, zeker niet wanneer de wereldmarkt verzadigd is. Zo komt de rekening direct bij de boer en tuinder terecht. De koepelorganisatie overlegt in Den Haag en Brussel over mogelijke steunmaatregelen, zoals accijnsverlagingen of belastinguitstel.

De westerse consument merkt de gevolgen van de Iranoorlog naar verwachting pas na de zomer. Maar een nog verder oplopende inflatie maakt politici intussen wel nerveus. Analisten van Rabobank en de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) verwachten dat de stijgende kosten voor energie en kunstmest binnen drie tot zes maanden doorwerken in de voedselprijzen in de supermarkten.

Hoewel huidige graanvoorraden een tijdelijke buffer vormen, worden importafhankelijke regio's in Afrika en Zuid-Azië nu al getroffen door prijsstijgingen en tekorten. De grootste zorg ligt bij de oogsten van later dit jaar en 2027.

Wanneer kunstmest te duur of onverkrijgbaar wordt, zullen boeren minder bemesten. Dit leidt onvermijdelijk tot lagere opbrengsten per hectare. Copa-Cogeca benadrukt dat een gebrek aan stikstofmeststoffen op de lange termijn de bodemvruchtbaarheid ondermijnt, wat de Europese voedselsoevereiniteit structureel kan verzwakken.

De belangenorganisatie Meststoffen Nederland stelt dat de huidige crisis het strategische belang van een sterke, concurrerende binnenlandse productiecapaciteit van kunstmeststoffen in Europa onderstreept. Hoewel de Europese industrie momenteel nog op een solide niveau produceert, zorgen de fluctuerende gasprijzen voor grote onzekerheid.

Productie afschalen

Energieafhankelijke producenten zoals Yara en OCI waarschuwen dat ze hun prijzen moeten verhogen om marges te behouden. En als de kosten onhoudbaar worden, zijn ze in het uiterste geval gedwongen hun productie af te schalen.

De blokkade van de Straat van Hormuz veroorzaakt zo een kettingreactie die de fundamenten van het voedselsysteem raakt. De combinatie van stijgende energieprijzen, haperende handelsstromen en exportrestricties vormt een ernstige bedreiging voor de rentabiliteit van agrarische bedrijven en de voedselzekerheid wereldwijd.

Langdurig hoge voedselprijzen

Zonder ingrijpen van de EU, zoals gevraagd door belangenorganisaties Copa-Cogeca en LTO, dreigt de huidige kunstmestcrisis te leiden tot langdurig hoge voedselprijzen en een verminderde productiecontinuïteit. Zoals EU-buitenlandchef Kaja Kallas vorige week treffend waarschuwde: 'Als er dit jaar een tekort aan meststoffen is, zullen er volgend jaar ook voedseltekorten zijn.'

De landbouw is de afgelopen jaren al minder afhankelijk geworden van kunstmest. Die afhankelijkheid kan verder afnemen door de toepassing van renure. Voorstanders wijzen nu nog nadrukkelijker op het belang van een brede inzet van deze kunstmestvervanger voor de strategische autonomie van de EU.