Natuurinclusief boeren vraagt veelal om maatwerk

Achtergrond Limburg Deborah Parren 24 feb 2026 om 13:20uur

De Limburgse Biodiversiteitsmonitor Melkvee maakte één ding glashelder: melkveehouders doen al veel voor de biodiversiteit, maar krijgen daar lang niet altijd de ruimte of waardering voor. Dat blijkt uit drie jaar meten bij 58 bedrijven verspreid over provincie Limburg.

Opvallend is het relatief grote aandeel biologische bedrijven in het project. In 2023 deden vijf biologische melkveehouders mee. In 2025 waren dat er zes, plus één bedrijf in omschakeling.

De deelnemende melkveehouders kregen jaarlijks een score op basis van dertien kritische prestatie-indicatoren (KPI's) die inzicht geven in hoe natuurinclusief hun bedrijf is. Die score bepaalde ook de vergoeding die zij ontvingen. Tijdens een bijeenkomst op donderdag 29 januari 2026 werden de resultaten besproken.

Weidegang, stikstof- en ammoniakemissie, eiwit in het rantsoen, natuurbeheer en landschapselementen zijn enkele voorbeelden van de KPI's waarop de Limburgse Biodiversiteitsmonitor is gebaseerd. 'Achter elke KPI zit een puntenscore', legt projectleider Sietse Hartman uit.

Hartman: 'Hoe meer weidegang, hoe meer punten. Hoe lager de stikstofuitstoot, hoe hoger de score. De maximale score is 2.500 punten. In de praktijk blijkt dat niemand overal maximaal scoort. Als je op de ene KPI hoog scoort, lever je soms op een andere wat in. Het is constant balanceren, op zoek naar een optimum.'

Biologische deelnemers

Opvallend is het relatief grote aandeel biologische bedrijven in het project. In 2023 deden vijf biologische melkveehouders mee. In 2025 waren dat er zes, plus één bedrijf in omschakeling. Daarnaast zijn er deelnemers die tijdens het project de overstap naar biologisch maakten of die de omschakeling verkennen. 'In verhouding tot het totale aantal biologische melkveehouders in Limburg is dat best veel', aldus Hartman.

Waar natuurinclusieve landbouw draait om het laten meewerken van natuurlijke processen in de bedrijfsvoering, is biologische landbouw strak afgebakend in Europese regelgeving. Zo zijn chemische hulpstoffen niet toegestaan en wordt de volledige keten gecontroleerd door Skal.

• Lees ook: 'Biodiversiteitsmonitor Melkvee bevestigt dat het goed is wat we doen'

Misschien wel de belangrijkste uitkomst: geen enkele deelnemer scoorde 0 punten. 'Zelfs in het eerste jaar, zonder voorkennis van de monitor, scoorden veel bedrijven al hoog. Iedereen doet op bepaalde onderdelen al meer dan wettelijk verplicht is', stelt Hartman.

Veel deelnemers zijn ook al langer bezig met duurzaam bodembeheer. Niet iedereen gebruikt de maximale normen. 'Boeren zien steeds vaker dat die laatste kilo's stikstof weinig opleveren. De eerste kilo's zijn het meest rendabel, daarna wordt het effect steeds kleiner. Minder strooien kan dus geld besparen, mits vlinderbloemigen goed zijn gevestigd.'

Natuurbeheer niet onbekend

Ook natuurbeheer was bij een groot deel van de deelnemers geen onbekend terrein. Een deel deed al mee aan agrarisch natuurbeheer of andere natuurinclusieve projecten. Biologische bedrijven halen vaak scores boven de 2.000 punten; de hoogste score in het project was 2.350 punten.

Bij elke KPI zit een duidelijke drempel in het systeem. 'Je ziet dat bedrijven die richting die drempel gaan, gemotiveerd raken om met een kleine inspanning de volgende punten te halen', geeft de projectleider aan. Tegelijkertijd laat de monitor zien hoe complex keuzes zijn. Een lager eiwitgehalte in het rantsoen is gunstig voor de stikstofuitstoot en kostprijs, maar kan nadelig zijn voor broeikasgasemissies of productie. 'Het is steeds zoeken naar de balans.'

Grote regionale verschillen tussen Noord-, Midden- en Zuid-Limburg zijn er nauwelijks. Binnen regio's is dat anders. Intensieve bedrijven scoren over het algemeen lager dan extensieve bedrijven met meer natuurbeheer. In Zuid-Limburg vallen de historische landschapselementen extra op. 'Daar zie je vaker boomgaarden, meidoornheggen en graften. Dat zit daar meer in het landschap verweven dan in Midden- en Noord-Limburg', licht Hartman toe.

• Lees ook: Vijfjarige pilot natuurinclusieve landbouw levert 45 contracten op

De Limburgse Biodiversiteitsmonitor fungeerde daarmee ook als een proef: lukt het om met cijfers inzichtelijk te maken hoe natuurinclusief een bedrijf is? 'In grote lijnen wel', concludeert Hartman. 'Extensievere bedrijven met natuurbeheer scoren hoger, intensievere lager. Elke ondernemer heeft eigen focuspunten, zelfs binnen biologisch zie je verschillen: de één focust sterk op biodiversiteit, de ander meer op productie of kostenbesparing.'

Innerlijke gedrevenheid

De Biodiversiteitsmonitor heeft laten zien dat veel boeren al meer doen dan vaak wordt gedacht, stelt de projectleider. 'Er zit bij veel deelnemers een innerlijke gedrevenheid om iets goeds te doen voor de biodiversiteit. Het past alleen niet altijd netjes in regels en modellen. Juist daar ligt de uitdaging voor de toekomst: hoe belonen en ondersteunen we wat er in de praktijk al gebeurt?'

Dit jaar wordt de laatste ronde gedaan bij de huidige deelnemers, inclusief een bonus voor bedrijven die hoog scoorden of grote stappen zetten. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan een nieuwe aanvraag: een veel grotere monitor voor zo'n 350 deelnemers uit de melkveehouderij en akkerbouw.

Kleine, slimme stappen zetten voor relatief lage investeringen

De vergoedingen voor de deelnemende bedrijven lagen tussen de 650 en 2.350 euro per jaar, afhankelijk van de behaalde score. 'Dat bedrag is te laag. De stap van 1.000 naar 1.500 euro vraagt al om aanpassingen in je bedrijfsvoering, maar levert slechts 500 euro extra op. Daar kun je geen grote investering van doen', zegt projectleider Sietse Hartman. Zijn advies aan de deelnemers was om te zoeken naar kleine, slimme stappen. 'Dingen die weinig risico hebben, kosten besparen, de efficiëntie verhogen en bijdragen aan de biodiversiteit.' Maar ondanks de beperkingen wordt het project als geslaagd ervaren. Zeker waar ondersteuning en advies beschikbaar was, kwamen ontwikkelingen op gang. Voorbeelden zijn het gebruik van grasklaver en kruidenrijk grasland. Tegelijkertijd werkt beleid soms averechts; het wegvallen van de derogatie zorgt er bijvoorbeeld voor dat boeren minder eigen mest gebruiken en sneller naar kunstmest grijpen. Ook pacht, grondprijzen en het verliezen of verkrijgen van grond hebben direct invloed op de scores.