Recensie: de landbouw verandert, maar heeft in Warmond nog altijd plek

Achtergrond Zuid-Holland Tys Hallema 28 sep 2026 om 13:07uur

Hoe verandert landbouw van een vanzelfsprekend onderdeel van de dorpsgemeenschap in iets dat steeds verder afstaat van de samenleving? In het boek ‘De kemphanen dansen niet meer’ beschrijft auteur Jan Bonjer hoe de geschiedenis van zijn Zuid-Hollandse geboortedorp Warmond is verweven met de ontwikkeling van de landbouw.

Boekrecensie over De kemphanen dansen niet meer van Jan Bonjer

Bonjer heeft een lange staat van dienst in de journalistiek. Hij was van 2011 tot 2020 hoofdredacteur van Het Financieele Dagblad en daarvoor bekleedde hij diezelfde functie bij diverse andere kranten. Sinds 2020 is hij dijkgraaf van waterschap Hollandse Delta.

In zijn boek beschrijft Bonjer dat het boerenbedrijf vroeger letterlijk onderdeel van het dorp was. Boeren, middenstanders, scheepsbouwers en vissers waren economisch van elkaar afhankelijk. Melk, hooi en mest gingen per boot door het dorp; kaas werd rechtstreeks aan inwoners verkocht.

Die verwevenheid verdwijnt geleidelijk. Schaalvergroting, mechanisatie en veranderende consumptiepatronen maken de land- en tuinbouw efficiënter, maar halen deze ook uit het dagelijks leven van burgers. Dat is volgens Bonjer niet alleen een economisch verhaal.

Andere kloof

De schrijver constateert dat we steeds minder met primaire voedselproductie in aanraking komen. Hij voegt aan de maatschappelijke kloof tussen stad en platteland een andere kloof toe: de kloof tussen producent en consument.

Bonjer beschrijft uitvoerig het naoorlogse landbouwmodel. Voedselzekerheid, kunstmest, veevoer, schaalvergroting en technische innovatie maakten Nederland tot een landbouwexporteur van wereldformaat.

Het laat zien dat boeren en tuinders steeds opnieuw proberen zich aan veranderende omstandigheden aan te passen. Zo zoeken ook anno nu de boeren in de Boterhuispolder naar nieuwe bedrijfsmodellen, bijvoorbeeld via natuurinclusieve landbouw, korte ketens, landschapsbeheer en samenwerking.

Landbouw hoeft niet te verdwijnen

Juist dat maakt het boek actueel voor agrariërs. Warmond laat zien dat landbouw in een sterk verstedelijkte omgeving niet per definitie hoeft te verdwijnen.

Wel verandert het antwoord op de vraag wat een boer voor de omgeving betekent. Niet alleen melk of vlees produceren, maar ook landschap onderhouden, consumenten rechtstreeks bij voedselproductie betrekken en maatschappelijke functies vervullen kan onderdeel worden van het verdienmodel.

Via het kleine Warmond legt Bonjer de Nederlandse samenleving een spiegel voor: wat staat er op het spel als landbouw uit een gebied verdwijnt?