Stikstofbeleid: ‘De regels veranderen tijdens de wedstrijd’

René Keulen heeft een biologisch melkveebedrijf op de monumentale Hoeve De Koeberg uit 1750 in Herkenrade. Midden in het Zuid-Limburgse heuvellandschap en op zo'n 300 meter afstand van Natura 2000-gebied Savelsbos. Dit is dus net binnen het gebied waar de nieuwe, nog niet definitief uitgewerkte stikstofzones van 500 meter tot 1 kilometer komen. In zijn omgeving ziet Keulen de gevolgen van het stikstofbeleid al langer. Niet alleen vanwege de nieuwe zones. ‘Die komen er vooral nog eens bovenop.’

‘Inmiddels zit zo’n 90 procent in een of andere cirkel. Even verderop in Eckelrade heeft een intensieve veehouder zich laten uitkopen. Dat werd onhoudbaar’, vervolgt hij. Op die plek wordt nu een grote camping ontwikkeld. Maar ook dat levert problemen op: bezwaarschriften, zorgen over de toegankelijkheid en opnieuw stikstof. Keulen vergelijkt het met iemand die de bladeren in zijn tuin opruimt en vervolgens over de schutting van de buurman gooit. ‘Er worden alleen maar problemen verplaatst.’

Ook een biologische boer in de omgeving heeft zich laten uitkopen. Hij was al wat ouder en gaat nu alleen door met zijn zorgboerderij, licht Keulen toe. ‘En een andere boer verplaatste jaren geleden zijn intensieve bedrijf naar een plek met meer ruimte. Nu ligt hij opeens weer binnen een cirkel. De regels veranderen tijdens de wedstrijd.’ Zelf weet de biologisch melkveehouder nog niet precies wat de nieuwe zonering voor zijn bedrijf gaat betekenen. ‘Dat is misschien nog wel het meest wrange.’ Keulen boert al 25 jaar biologisch, heeft 65 melkkoeien op 75 hectare en heeft zijn bedrijf onlangs nog verder geëxtensiveerd.

Uit Den Haag klinken geruststellende woorden over biologische ondernemers, maar Keulen vertrouwt er niet zomaar op dat ieder bedrijf straks afzonderlijk wordt bekeken. Het is nog volstrekt onduidelijk of boeren straks gedwongen moeten krimpen en of biologische boeren dat eventueel ook moeten. Hij maakt een vergelijking. ‘Stel dat je vanwege het overgewicht in de maatschappij een regel maakt dat iedereen 5 kilo moet afvallen. Ook iemand die al mager is. Dat is toch raar?’

Bewuste keuze

Eind jaren negentig, in de periode van de ruilverkaveling, maakte Keulen de keuze om biologisch te gaan boeren. De druk op de intensieve veehouderij speelde een rol in die keuze, maar belangrijker was dat hij zelf anders wilde boeren. Duurzamer en met meer oog voor dierenwelzijn. ‘Niet omschakelen vanwege de regels, maar omdat je er toekomst in ziet.’ Gemakkelijk ging het niet. Campina reed destijds niet voor de relatief kleine hoeveelheid biologische melk naar Zuid-Limburg. Samen met drie andere aankomende biologische boeren zocht Keulen daarom de samenwerking. Met voldoende volume lukte het wel om de melk te laten ophalen.

Inmiddels doen Keulen en zijn echtgenote Claudia van der Tuijn veel meer. Natuurbeheer, monumentenbehoud, recreatie en duurzaam boeren komen op Hoeve De Koeberg bij elkaar. Er zijn vier goedlopende vakantiewoningen en een vijfde is in voorbereiding. Van der Tuijn bestiert dat deel van het bedrijf met zichtbaar plezier. René zelf oogt aan de keukentafel opvallend gelaten onder alle onzekerheid. ‘Ik laat me niet zo snel gek maken. Een opvolger staat bovendien al klaar. En ik heb zelf al vaak genoeg bewogen: eerst biologisch, later extensiveren en natuurbeheer, en daarna met vakantiewoningen een tweede tak onder het bedrijf.’

In zijn omgeving ziet hij collega's andere keuzes maken. De een stopt, een ander verplaatst zijn bedrijf en weer een ander zoekt zijn toekomst buiten de veehouderij. Agrariërs anticiperen voortdurend op wat er vanuit Den Haag en de provincie op hen afkomt. Alleen veranderen de regels soms sneller dan een bedrijf kan veranderen. Daar zit zijn zorg. ‘Boeren moeten investeren en keuzes maken voor soms tientallen jaren, terwijl de regels blijven veranderen. Subsidies aanvragen voor verduurzaming of transitie klinkt mooi, maar een deel moet soms ook zelf worden gefinancierd’, licht Keulen toe.

Wat doe je als je niet weet of je over een paar jaar moet krimpen? ‘Wat voor zin heeft het om te investeren, als je niet weet wat er gaat gebeuren? Of je vanwege die cirkels wel of niet moet krimpen in dieraantallen of dat misschien zelfs moet stoppen. Die onzekerheid is in de hechte gemeenschap hier heel goed voelbaar.’

Hyperfocus op stikstof

En oplossingen hebben volgens de Limburgse melkveehouder nogal eens onverwachte gevolgen. Hij ziet in andere provincies veehouders stoppen, waarna de grond bijvoorbeeld voor bollenteelt wordt gebruikt. Minder stikstof misschien, maar daar kunnen weer andere milieuproblemen tegenover staan, zoals waterstanden en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Een boerderij uitkopen en er recreatie voor terugkrijgen, kan eveneens nieuwe druk geven.

Lees ook: ‘Brief niet van tafel, maar wel flink sleutelen’

Het stoort Keulen dat stikstof zo vaak puur op zichzelf wordt bekeken. Water, natuur, landbouw en de leefbaarheid van een gebied hangen volgens hem met elkaar samen. ‘Je kunt niet zomaar cirkels tekenen van 500 meter of 1 kilometer. Iedere situatie is anders.’ De agrariër is niet tegen de intensieve veehouderij; hij snapt dat intensiever boeren voor sommige collega's nodig is om een inkomen te verdienen. En Keulen begrijpt ook dat een groot veehouderijbedrijf midden in een dorp of pal tegen kwetsbare natuur problemen kan geven. ‘Maar iedereen over één kam scheren, daar kan ik niet bij.’

Ondanks alles gelooft hij in de toekomst van zijn eigen bedrijf. ‘Koeien horen in het Zuid-Limburgse heuvellandschap. Daar komen de toeristen ook voor. Ik kan mij niet voorstellen dat hier over twintig jaar geen dieren meer rondlopen. Zo'n vaart zal het in mijn ogen niet lopen.’ Maar duidelijkheid is wel meer dan welkom, vervolgt Keulen. ‘Ik hoop dat er bij de overheid een lichtje gaat branden en dat ze problemen niet blijft verschuiven. Er is duidelijk beleid nodig, maar ook flexibiliteit, maatwerk en verstand van boeren.’

‘Zonder maatwerk gaat het vastlopen’

Chrit Wolfhagen kent de onzekerheid onder boeren niet alleen als bestuurder. Het lid van het dagelijks bestuur van waterschap Limburg en agrarisch belangenbehartiger was zelf boer. Zijn zoon deed mee aan de eerste opkoopregeling en gaat nu verder met de akkerbouwtak. ‘Ja, daar voel ik emotie bij. Het was het levenswerk van vier generaties.’

Wolfhagen ziet vooral een probleem in de vaste zones rond stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. In de plannen wordt gewerkt met zones van 500 meter en bij een aantal zeer kwetsbare gebieden met 1 kilometer. Volgens hem doet zo'n vaste afstand onvoldoende recht aan de verschillen tussen gebieden en bedrijven. ‘Waar in sommige gebieden misschien 50 meter noodzakelijk is, kan in een ander gebied een veel grotere afstand nodig zijn om de gewenste doelen te behalen. Maatwerk is noodzakelijk, maar wel met de juiste onderbouwing. In Limburg kan dat ingewikkeld uitpakken.’

Boeren die binnen een nieuwe zone vallen, kunnen te maken krijgen met beperkingen en zijn soms genoodzaakt te extensiveren. Tegelijkertijd stimuleert de provincie boeren via het Limburgs Offensief Stikstof om te investeren. Een boer kan investeren in de toekomst van zijn bedrijf, maar gelijktijdig onzeker zijn over hoeveel ruimte het bedrijf door het rijksbeleid straks nog krijgt. ‘Dat bijt. Boeren weten niet waar ze aan toe zijn.’

Bij de eerste opkoopregeling van de provincie draaide het volgens Wolfhagen enkel om het reduceren van stikstof. Hij vindt dat een gemiste kans. ‘Er had ook gekeken kunnen worden naar mogelijkheden om rond Natura 2000-gebieden te extensiveren, ook in het belang van de waterkwaliteit.’ Wolfhagen verwijt Den Haag vooral dat beleid te vaak wordt aangekondigd, voordat duidelijk is hoe het in de praktijk moet werken. ‘De grote diversiteit van Limburgse boerenbedrijven wordt niet gezien.’

Lappendeken van regels en subsidies

Voor Limburgse boeren komt de stikstofaanpak nu van meerdere kanten tegelijkertijd. Het Rijk werkt aan zones van 500 meter en bij een aantal zeer kwetsbare Natura 2000-gebieden is dat zelfs 1 kilometer. Gelijktijdig zijn er regelingen voor ondernemers die willen verduurzamen, extensiveren, omschakelen of stoppen.

Wie zijn bedrijf wil beëindigen, kon gebruikmaken van landelijke uitkoopregelingen als de Lbv en Lbv-plus. Voor boeren die verder willen, zijn er meerdere routes. Via het Limburgs Offensief Stikstof ondersteunt de provincie maatregelen en projecten die de stikstofuitstoot moeten verminderen en perspectief bieden aan het landelijk gebied in de zuidelijke provincie. De eerste subsidieronde, met daarin 4 miljoen euro, werd eind augustus afgerond. Daarbij moesten ondernemers een aanzienlijk deel van sommige investeringen zelf financieren.

Daarnaast lopen grotere gebiedsgerichte trajecten, onder meer rond De Peel. Voor NOVEX De Peel heeft het Rijk 300 miljoen euro beschikbaar gesteld. Daarvan gaat 150 miljoen euro naar Limburg. Het geld is onder meer bedoeld voor natuur- en waterherstel en om boeren te ondersteunen bij verduurzaming, omschakeling, vrijwillige bedrijfsverplaatsing of beëindiging. Een vergelijkbare regeling, met eveneens 300 miljoen euro, is opgetuigd voor de Aanpak Veluwe.

Voor boeren ontstaat zo een ingewikkelde lappendeken van regels, subsidies en keuzes. Investeren en verduurzamen, extensiveren of krimpen, het bedrijf omschakelen of uiteindelijk stoppen: iedere route heeft andere voorwaarden en financiële gevolgen. En juist daar wringt het. Een boer moet nu beslissingen nemen en fors investeren, terwijl nog niet vaststaat welke gevolgen de nieuwe zones voor zijn bedrijf gaan hebben.