Tien jaar na afsplitsing zoeken Brussel en Londen toenadering

Tien jaar geleden, op donderdag 23 juni 2016, stemde een meerderheid van de Britse kiezers voor het verlaten van de Europese Unie. Dit besluit werd op vrijdag 31 januari 2020 effectief.

Vanaf dat moment is het Verenigd Koninkrijk een zogeheten ‘derde land’ voor de Europese Unie. Van vrij handelsverkeer is geen sprake meer. Voor de Nederlandse land- en tuinbouw betekent dit toegenomen administratieve lasten, grenscontroles en onzekerheden die de handel met het land duurder en complexer maken.

De controles blijken met name voor specifieke producten een ramp, zegt Klaas Johan Osinga, strategisch beleidsadviseur Internationaal bij LTO Nederland. Hij hoort in die tijd klachten van boomkwekers over de inspecties. ‘Plantmateriaal stond soms dagen in het donker, zonder water. Dat is funest.’

‘De Brexit heeft vooral veel geld gekost. Ik denk niet dat er veel mensen van hebben geprofiteerd’, concludeert Osinga. ‘Alleen de bureautjes die hulp bieden bij import en export zijn er iets mee opgeschoten. Die hebben een verdienmodel gemaakt van een proces dat veertig jaar goed heeft gefunctioneerd.’

Economische groei Verenigd Koninkrijk ondermaats
De Brexit is voor de Britse economie vooral een rem gebleken, stelt Allianz Trade in een analyse. Volgens de kredietverzekeraar is de economische groei in het Verenigd Koninkrijk met gemiddeld 1,4 procent ondermaats geweest. Zonder de Brexit was de groei op 2 tot 4 procent uitgekomen, aldus Allianz Trade.

Vooral extra handelsfricties en politieke onzekerheid spelen het Verenigd Koninkrijk parten. Nederlandse bedrijven kregen door de Brexit te maken met extra kosten en douaneformaliteiten. Maar het leverde zeker ook winst op, met name op logistiek gebied. De Rotterdamse haven profiteert hier het meest van.

‘Kort samengevat is de Brexit een fiasco gebleken’, zegt Johan Geeroms, Risk Director bij Allianz Trade Benelux. ‘Achterblijvende regio’s in eigen land is beloofd dat ze zouden profiteren en hun achterstand op de rest van het land zouden inlopen. Wat blijkt: in bijna 60 procent van de gebieden die voor ‘leave’ stemden, is het gemiddelde inkomen juist verder achterop geraakt bij het landelijk gemiddelde.’

De Europese Unie is nog steeds de belangrijkste handelspartner voor het Verenigd Koninkrijk, maar de goederenhandel tussen beide ligt nu wel 21 procent lager dan zonder de Brexit het geval zou zijn.

De export van Nederlandse agrarische producten naar het Verenigd Koninkrijk is sinds het referendum in 2016 van karakter veranderd. Dat beeld komt naar voren uit de jaarlijkse rapportages van Wageningen Social & Economic Research over de Nederlandse agrarische export.

Waar het Verenigd Koninkrijk jarenlang een stabiele en grote afzetmarkt was, laten recentere cijfers zien dat de groei achterblijft en het relatieve belang afneemt. Tegelijkertijd verschuiven zowel export- als importstromen. In 2015 ging nog ongeveer 10 procent van de totale Nederlandse landbouwexport naar het land. In waarde is dat zo’n 8 miljard euro. Belangrijke producten waren vlees (vooral pluimvee), sierteelt, groenten zoals tomaten en paprika’s en aardappelproducten.

Sindsdien is het beeld veranderd. Volgens recente cijfers daalde het aandeel van het Verenigd Koninkrijk in de Nederlandse landbouwexport van ruim 10 procent in 2015 naar 7,7 procent in 2023. Dat komt neer op circa 10 miljard euro op een totale export van 129 miljard euro.

Daarmee is het Verenigd Koninkrijk weliswaar nog altijd een belangrijke afzetmarkt, maar het verliest terrein ten opzichte van bestemmingen binnen de Europese Unie.

Sierteelt en vlees dalen

Op productniveau zijn de verschillen duidelijk zichtbaar. De uitvoer van sierteelt staat onder druk door extra douanecontroles en certificeringsverplichtingen. Ook de vleesexport laat een daling zien.

Andere productgroepen, zoals groenten, fruit en verwerkte voedingsmiddelen, blijven relatief stabiel dankzij logistieke voordelen en de nabijheid van de Britse markt. Verse producten profiteren nog van de efficiënte Nederlandse distributieketen, waardoor Nederland concurrerend blijft ten opzichte van leveranciers van buiten Europa.

Als lid van de Europese Unie profiteerde Nederland van vrije toegang tot de Britse markt. Na de Brexit is die voorkeurspositie van de lidstaten verdwenen, waardoor concurrentie op de Britse markt uit niet-Europese landen toeneemt. Het Verenigd Koninkrijk haalt nu veel van zijn voedselproducten van elders.

De Britten ervaren op hun beurt ook problemen bij het betreden van de Europese markt. De Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk onderhandelen daarom over het afschaffen van routinematige grenscontroles op voedsel- en landbouwproducten en de daarmee samenhangende kosten voor bedrijven.

Vrij van ziekten en plagen

De onderhandelingen moeten leiden tot een zogeheten Gemeenschappelijke Sanitatie- en Fytosanitaire Zone (SPS). SPS-normen zijn de regels die landen hanteren om ervoor te zorgen dat geïmporteerd en geëxporteerd voedsel en plantmateriaal veilig is en vrij van plagen en ziekten.

Het Verenigd Koninkrijk zal dan de Europese regels voor voedselveiligheid, veterinaire en fytosanitaire regels weer volgen, ook als die veranderen. Daarmee zou de noodzaak voor het gebruiken van fytosanitaire en veterinaire certificaten bij onderlinge handel komen te vervallen.

‘De Britten hopen hiermee de toegankelijkheid van de Europese markt voor hun landbouwproducten en voedingsmiddelen te vergemakkelijken’, zegt Philip de Jong, Landbouwraad in Londen.

Andersom betekent het ook dat Europese export van die producten naar Groot-Brittannië? eenvoudiger wordt en minder oponthoud aan de Britse grenzen ondervindt. De Jong: ‘Gezien de grote omvang van de Nederlandse landbouwexport naar het Verenigd Koninkrijk zien we dat als een positieve ontwikkeling. Veel Nederlandse exporterende bedrijven zullen hier baat bij hebben.’

Lees ook: Britten schuiven fytosanitaire controles op de lange baan

Afspraak was dat er een akkoord voor SPS en een aantal andere onderwerpen zou moeten liggen voor de volgende top tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk, op woensdag 22 juli in Brussel. Die top is nu uitgesteld door het vertrek van de Britse premier Keir Starmer.

Osinga heeft er wel vertrouwen in dat de Britten de top alsnog laten doorgaan. ‘De Labour Party heeft toegang tot de Europese Unie nodig om economische groei aan te jagen. Voor de verkiezingen in 2029 wil zij resultaten laten zien en een verdrag helpt dan.’

Britse boeren hebben tijd nodig om zich aan te passen
Tom Bradshaw, voorzitter van de National Farmers Union, vindt dat Britse boeren mogelijk voordeel hebben van minder grenscontroles en minder papierwerk bij handel met de Europese Unie. In 2025 ging 68 procent van de Britse landbouwexport naar de Europese Unie en kwam 69 procent van de import uit de unie.

Sinds de Brexit is de export naar de Europese Unie gedaald, onder meer door extra controles en certificaten. Als die belemmeringen verdwijnen, wordt handel makkelijker, zoals voor tuinbouwbedrijven, en kan de uitvoer naar Europa weer groeien. Desondanks vindt Bradshaw dat de onderhandelaars van de Britse regering goed moeten opletten dat boeren geen problemen krijgen als het Verenigd Koninkrijk zich weer aanpast aan de Europese regels.

Bradshaw benadrukt dat boeren voldoende tijd moeten krijgen om zich aan te passen, vooral waar regels verschillen sinds de Brexit. Als voorbeeld noemt hij gewasbeschermingsmiddelen. Hij vindt dat boeren oude voorraden moeten kunnen opmaken en dat producten die hiermee zijn geteeld nog mogen worden verkocht. Andere verschillen hebben te maken met regels rond vogelgriep en behoud van vaccinatie tegen rundertuberculose.