Eerst generiek, restopgave met doelsturing

Tijdens zijn recente bezoek aan Aeres Hogeschool Dronten lichtte premier Rob Jetten de kabinetsinzet op doelsturing toe. 'Dat is wel waar we allemaal naartoe willen. Maar we moeten ook uitkijken dat we geen dingen beloven die we niet op korte termijn kunnen waarmaken. Het kost een paar jaar om dat systeem goed uit te werken en te kunnen invoeren. Maar daar gaan we wel naartoe werken.'

Voorafgaande aan de invoering van doelsturing zal de landbouwsector eerst een paar grote generieke stappen moeten zetten 'om van de kant te komen', erkent de premier. Een van de generieke maatregelen waar Jetten op doelt, is een norm voor grondgebondenheid in de melkveehouderij.

Landbouwminister Jaimi van Essen liet onlangs in een Kamerbrief weten dat die norm onderdeel uitmaakt van het pakket waar hij voor de zomer mee komt. Mogelijk maakt hij daarin ook een begin met het ingroeipad naar doelsturing.

Lat lager leggen

LTO Nederland, het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt en BO Akkerbouw benadrukten tijdens een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer dat de opgaven die boeren krijgen opgelegd met doelsturing haalbaar moeten zijn. Om die lat voor ondernemers lager te leggen, zijn eerst generieke ingrepen nodig, erkennen wetenschappers.

De volledige reductieopgave bereiken via doelsturing zou betekenen dat de opgaven voor individuele ondernemers onhaalbaar worden. Het wordt dan moeilijker de sector in beweging te brengen.

Tijdens het rondetafelgesprek werd ook duidelijk dat landbouworganisaties verschillend aankijken tegen doelsturing. BO Akkerbouw en LTO Nederland willen vaart maken, maar Caring Farmers zit op een heel ander spoor.

BO Akkerbouw ziet doelsturing als een praktische en effectieve manier om nitraatuitspoeling terug te dringen. Ze pleit voor een centrale rol van de door de sector ontwikkelde Sectoraanpak Nitraat. Door telers af te rekenen op meetbare resultaten, zoals het N-mineraalresidu na de oogst, ontstaat ruimte voor vakmanschap en maatwerk.

'Telers sturen al op opbrengst en zaken als het suikergehalte in bieten en vetten in melk. Dat is niet nieuw. Voor de overheid is doelsturing wel nieuw', zegt directeur André Hoogendijk van BO Akkerbouw.

LTO Nederland is eveneens positief over doelsturing. Ze ziet het zelfs als een noodzakelijke volgende stap na decennia van middelenbeleid waarin de doelen niet of nauwelijks werden gehaald. De belangenorganisatie wil afrekenbaarheid per bedrijf, maar waarschuwt dat daarvoor eerst juridische, Europese en nationale belemmeringen moeten worden weggenomen.

Voor dat laatste zijn politieke keuzes nodig over een meerjarenprogramma, duidelijke spelregels en een stevige rol voor ketenpartijen bij borging en data, aldus Mark Heijmans, directeur Beleid bij LTO Nederland. 'Sturen op vakmanschap biedt sneller resultaat', hield Heijmans de Kamerleden voor. 'Bij doelsturing word je afgerekend op een meting. Dat schept meer vertrouwen dan 'u zult voor datum x hoeveelheid y gebruiken'.

Tijdrovend traject

Caring Farmers is kritischer. Het grootste bezwaar is dat het traject om tot resultaten te komen te veel tijd kost, terwijl natuur, water en klimaat om directe ingrepen vragen, stelt coördinator Hanneke van Ormondt van de stichting. 'Er is geen tijd voor het doelsturingscircus.'

Ormondt vreest voor complexe systemen met kritische prestatie-indicatoren, waar volgens haar vooral adviseurs veel aan zullen verdienen. 'Met minder kunstmest, minder bestrijdingsmiddelen en minder dieren in de landbouw wordt doelsturing overbodig.'

'Haalbare norm van belang, anders krijg je geen beweging'

Is NAJK voorstander van doelsturing als instrument om de stikstofemissie te reduceren?

'Wij zijn groot voorstander van doelsturing, maar wel onder de juiste randvoorwaarden. Zo moet bijvoorbeeld het doel op bedrijfsniveau haalbaar zijn, dient er voldoende ondersteuning te worden geboden en moeten we vooraf goed afkaarten dat bedrijfsgegevens niet op straat komen te liggen.'

Wat is een haalbare emissienorm?

'Een haalbare norm kan in de periode tot aan 2035 met techniek en management op het gemiddelde bedrijf worden gehaald. Met oog voor diergezondheid.'

'Mocht het zo zijn dat management en techniek een haalbaar doel geven dat ervoor zorgt dat er op sectorniveau nog te weinig reductie is, dan is het niet ondenkbaar dat er naar de totale omvang van de sector wordt gekeken.'

Jullie pleiten voor een emissienorm per fosfaatrecht. Waarom?

'Fosfaatrechten vormen een 'hek' om de sector. De koppeling aan deze rechten borgt dat de totale uitstoot niet toeneemt. Ons voorstel is dat de melkveehouder verantwoordelijk wordt voor de emissie uit alle mest die op het bedrijf wordt geproduceerd, ook die elders wordt afgezet. Op die manier verdwijnt het onderscheid tussen intensieve en extensieve bedrijven.'

Welk voordeel biedt dat de boer?

'Dit biedt handelingsperspectief via twee opties: reduceren of fosfaatrechten kopen. Je reduceert per dier en verbloemt emissiereductie niet door extra hectares toe te voegen.'

Rond Natura 2000-gebieden zal meer nodig zijn.

'Als de emissienormen niet toereikend zijn voor het gebied, zijn normen nodig die via gebiedsprocessen worden ingevuld. Dit betekent dat boeren verder reduceren, vrijwillig stoppen of verplaatsen.'

'Dat laatste vraagt Rijksregie. Een goedwerkende verplaatsingsregeling is cruciaal, anders beweegt niemand. Het kan niet zo zijn dat in het ene gebied sprake is van leegloop door vergrijzing, terwijl elders jonge boeren moeten stoppen.'