Nieuwe lente, oude reflexen

Minder chemie, meer vakmanschap. Meer aandacht voor bodemleven, minder druk op het milieu. Geen grote woorden, maar tastbare resultaten: betere bodemgezondheid, schoner grond- en oppervlaktewater en een teelt die toekomstbestendiger is geworden.

Bollentelers hebben geleerd om met de natuur mee te werken. Compost en groenbemesters zijn geen modewoorden, maar dagelijkse praktijk. Problemen met aaltjes worden voorkomen door uitgekiend bodembeheer, zonder chemie. Het laat zien dat verduurzaming niet alleen kan, maar ook werkt, als er ruimte is voor kennis, ervaring en lokaal maatwerk. En precies daar wringt het.

Want terwijl telers op het land gezamenlijk vooruitgang boeken, lijkt het beleid in Den Haag vooral achteruit te kijken. In het inmiddels achtste Nitraatactieprogramma stapelen regels zich op: strenge stikstofnormen, verplichte bufferstroken en vanggewassen. Maar ook rustgewassen die weinig opleveren en niet altijd passen bij de praktijk. Het zijn maatregelen die vanuit Den Haag logisch leken, maar losgezongen zijn van de werkelijkheid op het veld.

Neem de westelijke zandgronden. Daar worden de stikstofnormen voor het grondwater én het oppervlaktewater al jaren gehaald, blijkt uit metingen van waterschappen en kwekers. Toch wordt er bij elk nieuw Nitraatactieprogramma weer een extra laag stikstofregels over het gebied uitgestort.

Simpelweg omdat het zandgrond is. Alsof elk perceel hetzelfde is en er geen verschil kan bestaan tussen de stikstofhuishouding in verschillende regio’s, of bij een andere waterhuishouding. Het beleid stuurt niet op doelen, maar op middelen. En ironisch genoeg: dat belemmert juist de verduurzaming.

De verplichte rustgewassen en strenge stikstofnormen zijn daar voorbeelden van. In theorie helpen ze om nitraatuitspoeling te beperken, ongeacht of die hoog of laag is. In de praktijk verstoren ze een zorgvuldig afgewogen vruchtwisseling. Daarbij houden ze geen rekening met een cruciale factor in de bollenteelt: de aaltjesdruk. Wat goed is voor een Haagse spreadsheet berekening, blijkt niet automatisch goed voor de bodem.

Metingen

Het wordt nog wranger als je kijkt naar de metingen. Het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid heeft geen enkel meetpunt in dit gebied. Toch worden er vergaande conclusies getrokken en regels opgelegd. Ouder onderzoek van Wageningen University & Research en het RIVM, dat juist laat zien dat het goed gaat, verdwijnt naar de achtergrond.

Is dat dan niet te uit te leggen bij het ministerie? Dat proberen we wel, al een paar jaar lang, aan een wisselend gezelschap ambtenaren. Onze argumenten passen niet in het systeem, net als de specialistische bollenteelt of de atypische zandgrond langs de kust. Iedere poging tot een afweging op basis van argumenten loopt dood.

Intussen zitten telers in het westelijk zandgebied met de gevolgen. Weinig stikstof betekent minder groei van groenbemesters, en dus minder organische stof in de bodem. Dat moet dan weer gecompenseerd worden met compost en dus met extra fosfaat als ongewenst neveneffect – terwijl de fosfaatuitspoeling nog wél omlaag moet.

En als groenbemesters zoals bladrammenas niet goed groeien, neemt de druk van aaltjes toe, waardoor er vaker geïnundeerd moet worden, met extra watergebruik tot gevolg. Zo versterkt het beleid milieuproblemen, terwijl het een ander, niet bestaand probleem probeert op te lossen.

Hoop

Het goede nieuws? Er gloort hoop. De roep om doelsturing - waarbij boeren zelf bepalen hoe ze gestelde doelen halen - wordt luider. En terecht. Want wie dagelijks met de grond werkt, weet vaak beter wat nodig is dan wie op afstand beleid maakt.

Of dat op tijd komt voor de bollenbedrijven in Noord- en Zuid-Holland, is de maar de vraag. Dit jaar al wordt er ‘afgerekend’: op elk zandperceel moet minstens één keer een rustgewas gestaan hebben in de periode 2023-2026. De kosten zijn niet te dragen.

‘Het gaat maar om 10.000 hectare’, klinkt het in Den Haag. Een peulenschil. Maar als het zo’n klein stukkie is, waarom dan niet gewoon de regels aanpassen aan wat logisch is?
Misschien is het tijd voor een kleurrijke nieuwe lente. Niet alleen op het land, maar ook in Den Haag.

Minder systeem, meer de schakering van de praktijk. Minder regels, meer logica en vertrouwen. Want echte duurzaamheid groeit niet uit dwang, maar uit vakmanschap. Het zou zo fijn zijn als dát gezien wordt: geen Haagse obstructie, maar beleid dat de verduurzaming in de praktijk ondersteunt. Weg met de verplichte rustgewassen in het westelijk zandgebied.