'Boeren, tuinders en bedrijfsleven willen wel, ze wachten alleen nog op overheid'

Na een periode van relatieve politieke stilstand is duidelijkheid nodig om de ingezette beweging in de sector vast te houden en te versnellen. Dat stelt Rabobank in de geactualiseerde Agrofoodvisie 2040, waarin de eerste richtingen zijn meegenomen zoals geschetst in het coalitieakkoord. 'De sector is al in beweging. Nu is het aan het kabinet om door te pakken met duidelijke, bindende doelen en voldoende middelen', zegt Alex Datema, directeur Food & Agri Nederland bij Rabobank.

‘Duurzaamheid wordt vaker gekoppeld aan verdienvermogen met doelsturing als basis’

Alex Datema, directeur Food & Agri bij Rabobank

Veel partijen zeggen dat de landbouwtransitie te traag gaat. U klinkt juist positiever dan een paar jaar geleden. Wat ziet u dat anderen missen?

'Een paar jaar geleden maakten wij ons echt zorgen over het tempo en het gebrek aan gezamenlijk besef. Dat is nu veranderd. Wat ik zie, is dat vrijwel alle grote spelers in de keten — van verwerkers tot retail — zich hebben gecommitteerd aan verduurzaming. Dat gebeurt misschien niet altijd zichtbaar, maar onder de motorkap is er veel beweging.'

Dat klinkt bijna optimistisch. Is dat niet opvallend, gezien alle politieke onzekerheid?

'Juist daarom is het opvallend. Ondanks die onzekerheid gaan bedrijven door. Er ligt nu bijvoorbeeld een breed initiatief rond True Value met zo'n 25 partijen. Zo'n soort samenwerking zagen we een paar jaar geleden nog niet op deze schaal. De basis wordt nu echt gelegd.'

Waar zit die vooruitgang concreet in?

'In het feit dat duurzaamheid steeds vaker wordt gekoppeld aan verdienvermogen met doelsturing als basis. Denk aan beloningssystemen in de zuivel of andere ketens. Dat is cruciaal: zolang verduurzaming alleen kosten met zich meebrengt, gaat het niet vliegen. Nu zie je dat het onderdeel wordt van het businessmodel.'

Toch horen we ook veel terughoudendheid bij boeren en tuinders. Hoe rijmt u dat met uw positieve beeld?

'Die terughoudendheid is er zeker, maar die zit vooral in investeringen. En dat heeft minder te maken met onwil en meer met onzekerheid. Ondernemers weten simpelweg niet waar ze aan toe zijn qua vergunningen en overheidsbeleid. Dat remt beslissingen.'

Dus het probleem zit minder in de sector dan vaak wordt gedacht?

'Ja, eerlijk gezegd wel. Het beeld dat 'de sector niet wil' klopt niet met wat wij zien. Veel ondernemers willen wel, maar hebben duidelijkheid nodig. Zonder perspectief ga je geen grote investeringen doen. Dat zien we ook terug in de financieringsaanvragen.'

U zegt zelfs dat grote agrarische partijen al veel doen. Dat gaat tegen het publieke en politieke sentiment in.

'Dat beeld klopt gewoon niet. Grote partijen - het zogenaamde 'big agro' - investeren fors in duurzaamheid. Neem de zuivelsector: daar gaan honderden miljoenen euro's per jaar naar beloningen voor duurzamer produceren. Dat is niet niks. In andere sectoren zie ik vergelijkbare bewegingen. Rabobank stimuleert de verduurzaming eveneens met rentekorting en een transitiefonds van 3 miljard euro.'

Wat betekent dat voor de rol van de overheid?

'Die blijft achter. Er is te weinig duidelijkheid en te weinig instrumentarium. We hebben nu bijvoorbeeld vooral een stoppersregeling, terwijl je juist ook moet kunnen verplaatsen of aanpassen. Vroeger hadden we daar betere middelen voor, zoals herverkaveling.'

En daarin bent u dus positiever dan voorheen?

'Ja. De richting staat steeds minder ter discussie. De vraag is niet meer óf we verduurzamen, maar hoe en hoe snel. Dat is een fundamenteel verschil met een paar jaar geleden.'

Tegelijk zegt u: het gaat nog niet snel genoeg.

'Klopt. Er zit beweging in, maar die moet versnellen. En daarvoor is beleid cruciaal. Zodra er duidelijkheid komt, verwacht ik dat investeringen ook echt loskomen. Wij hebben daar als bank in ieder geval de middelen voor.'

Is dat ook de reden dat Rabobank haar Agrofoodvisie heeft geactualiseerd?

'Ja. De wereld is veranderd: geopolitiek speelt een grotere rol, voedselzekerheid en voedselautonomie zijn belangrijker geworden en duurzaamheid is breder dan alleen stikstof. Maar ook: we zitten in een fase waarin de transitie niet meer theoretisch is. Hij moet nu echt uitgevoerd worden. We staan te lang stil.'

Ondermijnt verduurzaming voedselzekerheid?

'In Europa zijn we in grote lijnen zelfvoorzienend. Een lagere voedselproductie als gevolg van het gezonder maken van de sector in Nederland hoeft op zichzelf geen bedreiging te vormen voor de Europese voedselzekerheid. Het gaat erom dat je naar het Europese geheel kijkt en die is heel robuust.

Tot slot: Leidt voedselproductie elders in de wereld niet tot meer uitstoot?

Ja, het klopt dat Nederland zeer efficiënt produceert, waar productie elders in de wereld tot meer emissie-uitstoot per producteenheid zou leiden. Maar de problemen hier zijn breder dan alleen emissie-uitstoot. Thema's als gezondheid, waterkwaliteit en andere milieudrukpunten spelen ook mee. Die uitdagingen blijven en die moet je oplossen.'