'Om vooruit te komen moet landbouw serieuze steun krijgen'

Het nieuwe kabinet vraagt de keten opnieuw om bij te dragen aan de landbouwtransitie. Marcel Schuttelaar, medeoprichter van het gelijknamige adviesbureau en al decennia betrokken bij het vergroenen van de voedselketen, ziet het met lede ogen aan. 'De keten heeft al een enorme stap gezet. Willen we vooruitkomen, dan moet de overheid met serieuze transitie- en omschakelsubsidies komen voor boeren en verwerkers.'

Het moet gaan over hoe je agrarisch ondernemers een veilig pad biedt om te veranderen

Marcel Schuttelaar, duurzaam ondernemer

U zegt dat de keten al veel gedaan heeft. Hoe bedoelt u dat?

'In de supermarkten wordt nu ongeveer 1 op de 4 à 5 euro besteed aan een duurzamer product. Dat vertegenwoordigt een kolossale omzet van rond de 15 miljard euro. Dat is inclusief een stevige meerprijs voor boeren. De markt heeft dat zelf georganiseerd.'

'Ik vind het daarom nogal gemakkelijk van de overheid om opnieuw om een bijdrage te vragen. Als je van ongeveer 20 procent naar 40 of 50 procent keurmerkproducten wilt groeien, moet de overheid de bestaande systemen als PlanetProof en Beter Leven massief gaan ondersteunen.'

Er wordt in de keten toch ook veel winst gemaakt?

'Ik ken vanuit de Smart Food Alliance veel innovatieve bedrijven die werken aan een groene voedselketen. Dat zijn beslist geen goudvinkjes. De Nederlandse bevolking van voedsel voorzien met marges die vaak tussen de 0 en 2 procent liggen, is ongelooflijk complex. Daar komen logistiek, ketensamenwerking, kwaliteit en dervingbeheer bij kijken, alles onder een vergrootglas.'

'Tegelijkertijd vragen we van deze bedrijven dat ze investeren in duurzaamheid, transparantie en wet- en regelgeving. Dat kan alleen als er wat ruimte in de marges komt en als de overheid dit soort bedrijven ziet als partners in de transitie.'

Wat is voor u de kern van de landbouwtransitie?

'In een klein, duur land met enorme druk op de ruimte kun je het je niet permitteren om voor de bulk te produceren. De toekomst van de Nederlandse landbouw ligt in kwaliteit en toegevoegde waarde. Daar horen vakmanschap en moderne technieken bij. Dus juist niet terug naar vroeger.'

'De kern is de stap van een maximale naar een optimale productie. Maximaal gaat alleen over zoveel mogelijk melk produceren. Optimaal kijkt naar de balans tussen opbrengst, kosten, milieu, gezonde voeding, bodem- en diergezondheid en de lange termijn.'

Waarom zijn familiebedrijven hierin belangrijk?

'Familiebedrijven, en daarmee bedoel ik naast boeren ook afnemers, verwerkers, toeleveranciers en supermarkten, zijn de ruggengraat van ons unieke agrofoodecosysteem. Ze denken in generaties en zijn gebaat bij consistent beleid, een heldere langetermijnvisie en een overheid die landbouw en voedsel niet ziet als probleemdossier, maar als strategische sector en cruciaal voor onze economie.'

'We hebben eerder gezien hoe de textiel- en schoenenindustrie en een deel van de visserij verdwenen door gebrek aan een echte toekomstvisie. In de landbouw en agrofood zie je nu vergelijkbare ontwikkelingen. Door prijsdruk, complexiteit en stagnerend beleid krijgen de familiebedrijven het moeilijk. Sectoren dreigen te verdampen.'

Ook het nieuwe kabinet zet weer in op uitkoop. Zet u daar vraagtekens bij?

'Uitkoop kan soms nodig zijn – bijvoorbeeld bij kwetsbare natuurgebieden – maar je moet er geen beleid op bouwen. De discussie zou moeten gaan over hoe je koplopers ondersteunt, hoe trek je de rest mee en hoe bied je boeren een veilig pad om te veranderen?'

'Dat betekent transitiesubsidies en omschakelprogramma's, maar ook beloningen voor zaken als landschap, biodiversiteit, weidegang en energieproductie op het erf. Daar zit precies de beweging die je wilt versnellen.'

Toch gaat het weer over stikstofdoelen in 2030 of 2035. Waarom vindt u dat onverstandig?

'Omdat we ons blindstaren op een jaartal in plaats van op de koers. De echte vraag is hoe we naar een groener voedselsysteem gaan. Ook die fixatie op minder koeien schiet tekort. Minder vee zal waarschijnlijk onderdeel van de uitkomst zijn, maar het is niet de kern. Als je van maximaal naar optimaal gaat, volgt een deel van de reductie vanzelf, zonder dat je de discussie reduceert tot aantallen koeien.'

'Het blijft overigens bizar dat we de stikstofkraan wijd open laten staan door de importen van veevoer uit soja en het gebruik van stikstof gebonden in kunstmest.'

Wat vindt u van voedselzekerheid als argument tegen vergroening?

'Voedselzekerheid is een reëel thema, maar wordt te vaak misbruikt als vrijbrief om op de oude voet door te gaan. Daarmee negeer je dat uitdagingen als klimaatverandering en het grondstoffenvraagstuk nu anders zijn.'

'Echte voedselzekerheid gaat over stabiele, hoogwaardige ketens. Met duidelijke afspraken tussen boeren, telers, verwerkers en retailers over de meerprijs, volumes, kwaliteit en het opvangen van schokken.'

Onze landbouw is toch wereldwijd koploper? U lijkt dat te betwisten?

'Nederland was jarenlang toonaangevend in veredeling, glastuinbouw, melkveehouderij en ketensamenwerking, maar inmiddels halen andere regio's ons in. Daarom moeten we investeren in precisielandbouw, robotica en het volledig benutten van dierlijke en plantaardige eiwitten.'

'We moeten ook onze innovaties beter beschermen. Te vaak zie je dat patenten en technologie van veelbelovende start-ups, bijvoorbeeld in kweekvlees, bij buitenlandse investeerders belanden en de productie meeverhuist. Die kroonjuwelen moeten we hier laten groeien met een overheid die het strategische belang van landbouw en voedsel omarmt.'

De overheid stuurt op 15 procent biologisch. Hoe verhoudt zich dat tot een optimale en groene gangbare productie?

'Het streven naar 15 procent biologisch vind ik een prima doel. Maar biologisch is voor mij een andere smaak, niet de heilige graal. Het is een belangrijke stroming met sterke punten op bodem en dierenwelzijn, maar niet de enige route naar duurzaamheid.'

'Je ziet dat koplopers in de gangbare landbouw al sterk in die richting opschuiven. Met kassen waarin nauwelijks nog gespoten wordt of met PlanetProof-melk waarvan de criteria iedere paar jaar worden aangescherpt.'

'Optimale, groene gangbare productie kan op termijn prima concurreren met biologisch. Voorwaarde is wel dat we schadelijke neveneffecten beperken en de landbouw weer in ere herstellen als beheerder van een aantrekkelijk cultuurlandschap.'

Waarom vindt u het zo belangrijk om duurzaamheid te koppelen aan gezondheid én economische groei?

'Verduurzaming gaat niet alleen over natuur, maar ook over gezondheid en economie. Gezonder voedsel betekent minder ziekte en lagere zorgkosten. Een schonere productie betekent minder schade aan bodem, water en lucht.'

'Ik snap daarom niet dat duurzaamheid zo vaak als een links thema wordt weggezet. De grootste groeikansen zitten juist in vergroening. Politici als Rob Jetten en Henri Bontenbal laten zien dat je economische vernieuwing en duurzaamheid uitstekend kunt combineren.'