'Van het stikstofslot: het kan echt wel'

De slogan van D66, VVD en CDA dat ‘het wel kan’ moet worden omgezet in beleid dat Nederland daadwerkelijk vooruithelpt. In de kabinetsformatie staan drie urgente opgaven centraal: het woningtekort oplossen, de economische groei en verduurzaming versterken en het stikstofslot openbreken.

Die opgaven zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zonder een structurele oplossing voor het stikstofprobleem blijft vooruitgang op de andere terreinen onhaalbaar. Met de huidige aanpak blijven we steken in dezelfde impasse. Bij ongewijzigde uitgangspunten zullen amper vergunningen worden verleend, zelfs niet bij een halvering van de veestapel.

De stilstand – geen woningen, geen infrastructuur, geen nieuwe duurzame energie – is niet het gevolg van bewuste politieke keuzes, maar van structurele fouten in het stikstofbeleid. De eerste fout is het geloof dat natuur volledig maakbaar is. Beleidsmakers proberen natuur te modelleren naar vastgelegde ideale beelden, met per natuurgebied exact voorgeschreven soorten en aantallen. Als de natuur zich anders ontwikkelt, spreken we van een slechte staat van instandhouding.

De tweede is de ambitie om elk risico op achteruitgang tot nul te reduceren. Daaruit is Aerius voortgekomen: een model dat stikstofuitstoot probeert te berekenen op een schaal die technisch niet precies mogelijk is. Activiteiten met een verwaarloosbare impact worden onmogelijk gemaakt, terwijl andere emissies buiten beschouwing blijven.

Het resultaat is een systeem dat juridiseert, maar niet aansluit bij de meetbare werkelijkheid of de daadwerkelijke staat van de natuur. Risicomanagement vraagt om het managen van echte risico’s, niet om het opofferen van de leefbaarheid aan theoretische modellen.

Wettelijke scheiding van taken

Daarnaast is de uitvoering van natuurbeheer en -controle te sterk geconcentreerd bij terreinbeheerders. Provincies zijn formeel verantwoordelijk, maar missen effectieve politieke controle. Een duidelijke wettelijke scheiding van taken is nodig om tegenmacht en transparantie te herstellen.

Ook het vergunningstelsel moet fundamenteel worden herzien. Modellen als Aerius zijn ongeschikt voor het doorrekenen van kleinschalige en tijdelijke activiteiten. De politieke afweging over wat we willen bouwen, beschermen en ontwikkelen moet weer centraal staan.

De verkiezingsuitslag laat zien dat Nederlanders het woningtekort echt opgelost willen zien. Dat kan alleen als wordt erkend dat de stikstofcrisis vooral een vergunningencrisis is. Het is logisch en juridisch verdedigbaar om woningbouw veel vaker vergunningvrij te maken of via generieke regels toe te staan.

Sectorale of regionale emissieplafonds

De kernvraag moet niet langer zijn of een activiteit stikstof uitstoot, maar of die uitstoot daadwerkelijk een significant en blijvend risico vormt voor de natuur. Alternatieven zoals sectorale of regionale emissieplafonds bieden duidelijkheid, beperken juridisering en maken ruimte voor innovatie.

De coalitiepartijen hebben vertrouwen gekregen van de kiezer. Dat vraagt om een doorbraak op het dossier dat Nederland al jaren op slot zet. Dat kan alleen door afstand te nemen van de modelfixatie en micrologica van het huidige stikstofbeleid. Alleen dan halen we Nederland van het stikstofslot.