Mestbeleid zet akkerbouwers op zandgrond in een spagaat

In het voorstel van het achtste actieprogramma Nitraatrichtlijn staat dat de gebruiksnormen voor stikstof op zandgronden voor bepaalde gewassen opnieuw omlaag worden bijgesteld. Voor teeltjaar 2025 blijven de normen volgens het zevende actieprogramma gelden. Ondanks dat het achtste actieprogramma nog niet ingaat, is Chris Antuma in het Overijsselse Dedemsvaart wel van plan om zijn bemestingsstrategie aan te scherpen.

De ondernemer op zandgrond heeft een gangbaar en een biologisch akkerbouwbedrijf van respectievelijk 70 en 60 hectare. Ook verricht hij loonwerk in de gewassen die hij zelf teelt. In de gangbare tak bestaat het bouwplan uit suikerbieten, uien (in samenwerking met een collega), zaaizaden, graan en wortels. De biologische teelten omvatten kruiden, grasklaver, mais en wortels.

'De uien wil ik meer gespreid bemesten', geeft Antuma aan. 'Door in de groeifase op meerdere momenten monsters te steken, kan ik de voorraad in de bodem peilen. In combinatie met het gewasstadium en de groeiomstandigheden kun je zo gerichter sturen. Hierdoor lukt het om de mest efficiënter te benutten en uitspoeling te voorkomen.'

Als voorvrucht voor de uien heeft de akkerbouwer voor het komende groeiseizoen gekozen voor tagetes. 'In eerste instantie vanwege de aaltjesbestrijding. Maar deze groenbemester laat ook stikstof na voor de uien', licht Antuma de keuze toe. Volgens hem is het belangrijk een dergelijke groenbemester te kunnen bemesten, om zo daadwerkelijk deze stikstof na te leveren aan het volggewas.

In het voorstel van het achtste actieprogramma staat dat wanneer je na een hoofdteelt als graan een groenbemester zaait, je deze groenbemester niet meer mag bemesten. 'Dan loop je dus vast; de groenbemester laat minder stikstof na, waardoor het hoofdgewas uiteindelijk een grotere mestgift nodig heeft', legt de ondernemer uit.

Ook in de bieten wil Antuma scherper bemesten. 'Een dilemma is dat het gewas bij te weinig mest niet op tijd dichtstaat en onkruid meer kans van slagen krijgt. Op onze zandgronden heb je een fors bladapparaat nodig. Anderzijds is te veel bemesten ook niet goed; dat komt het suikergehalte niet ten goede', verklaart hij. 'Ik moet een goede balans in de teelt zien te vinden. Verder ga ik mij verdiepen in rassen die met een lagere mestgift een snellere loofgroei hebben.'

Een ander aspect waar Antuma rekening mee houdt in zijn bemestingsstrategie is de vruchtwisseling, al is dat wel lastig met grondruil. 'Wij hebben veel huurgrond. Dan heb je de voorvrucht niet altijd voor het kiezen. Het liefst heb ik geen aardappelen voor de bieten, vanwege aardappelopslag', aldus de akkerbouwer. Na gescheurd grasland weet Antuma dat er veel nalevering is van stikstof. 'Na gras doe ik het rustig aan met bemesten. Doorgaans heeft op een derde van onze percelen gras als voorvrucht gestaan.'

Voorzitter Tineke de Vries van de LTO-vakgroep Akkerbouw verwacht dat er veel verschuift in het bouwplan met betrekking tot de mestgiften. 'Er is geen akkerbouwer die cash crops als aardappelen en uien laat verongelukken. Die ruimte wordt dan weggehaald bij minder lucratieve teelten, zoals graan.'

Omdat de derogatie sinds 1 januari 2026 definitief is afgelopen, wordt die speling wel steeds krapper, in ieder geval voor dierlijke mest. Op die datum had ook het achtste actieprogramma Nitraatrichtlijn moeten ingaan. De afschaffing van de derogatie betekent dat voor alle Nederlandse boeren de standaardnorm van maximaal 170 kilo stikstof per hectare uit dierlijke mest geldt.

Antuma denkt dat minder plaatsingsruimte in eerste instantie averechts uitpakt. 'De druk op de mestmarkt wordt groter. En mest levert voor een akkerbouwer veel geld op; zuinig bemesten is financieel niet aantrekkelijk.'

Uit cijfers van Wageningen Social & Economic Research blijkt dat het gemiddelde Nederlandse akkerbouwbedrijf in 2025 voor 20.000 euro aan inkomsten uit de afname van dierlijke mest ontving. Dit in combinatie met een geraamd inkomen van gemiddeld 60.000 euro per onbetaalde arbeidsjaareenheid laat zien dat een belangrijk deel van de inkomsten op een akkerbouwbedrijf afkomstig is van veehouders die hun mest kwijt moeten.

Risico op overbemesting

Dat is een pijnpunt, vindt Antuma. 'Met zulke bedragen hoeft een akkerbouwer niet lang na te denken. Hoe hoger de vergoeding, hoe moeilijker het is om 'nee' te zeggen. De druk om mest af te nemen, wordt groter en daarmee neemt ook het risico op overbemesting toe. Het huidige mestbeleid zet een akkerbouwer in een spagaat.'

Het risico van overbemesting is meer uitspoeling van nutriënten naar grond- en oppervlaktewater, terwijl juist dat moet worden beperkt. De Vries vindt dat doelsturing de beste methode is om de waterkwaliteitsdoelen te halen. De invoering hiervan loopt echter vertraging op vanwege de discussie rond het achtste actieprogramma Nitraatrichtlijn. 'Maar laten we wel doorgaan met kennis opbouwen rondom doelsturing', benadrukt de voorzitter van LTO Akkerbouw.

'We moeten doorgaan met meten, analyseren en leren hoe we efficiënter met nutriënten kunnen omgaan. Daarbij is het cruciaal dat we ruimte krijgen om maatregelen te nemen die aansluiten op de boerenpraktijk', aldus De Vries.

Antuma vindt dat de akkerbouw scherp moet zijn op de invulling van doelsturing, bijvoorbeeld als voor de doelen wordt uitgegaan van een driejarig gemiddelde. 'Natuureffecten moeten daarin worden meegenomen. In een droog jaar neemt een gewas minder mest op, waardoor er meer stikstof uitspoelt.'

4J-principe

Wil je mest efficiënter benutten, dan is het 4J-principe een goede richtlijn. 'Juist als je met lagere stikstofgebruiksnormen scherper aan de wind moet zeilen', stelt directeur Reinier Gerrits van Meststoffen Nederland. Bij het 4J-principe gaat het om de juiste meststof, de juiste hoeveelheid, de juiste plaats en het juiste moment van toediening.

Gerrits ziet vooral kansen in meer deelgiften of gespecialiseerde meststoffen, zoals bladmeststoffen. Ook ziet hij grote voordelen van 'slow release'-meststoffen. 'Het moment waarop nutriënten vrijkomen, is behoorlijk voorspelbaar. In de potplantenteelt zijn dergelijke meststoffen al heel gebruikelijk. In open teelten is de toepassing nog beperkt. Daar is best ruimte om op in te zetten.'

Op het akkerbouwbedrijf dat De Vries met haar gezin heeft in het Friese Hallum werken de ondernemers in het pootgoed met deze slow release-meststoffen. Ze hebben er goede ervaringen mee. 'We gebruiken gecoate kunstmestkorrels en merken dat het gewas deze langzamer opneemt en het positief werkt op het aantal knollen. Bij pootgoed is een enorm loofapparaat niet nodig en met veel loof wordt het gewas ook aantrekkelijker voor luizen', vertelt de vakgroepvoorzitter.

Samenwerking met veehouders

Antuma gelooft daarentegen niet in deze meststoffen. 'Organische mest is ook 'slow'. En we willen de samenwerking met de veehouderij niet belemmeren', stelt de ondernemer.

Een nadeel van onbewerkte organische mest is dat het niet goed toepasbaar is in korte teelten op klei, zoals pootgoed. 'Met organische mest kun je weinig sturen en je weet nooit wanneer het vrijkomt. Renure-producten zouden hierin wel een rol kunnen spelen', geeft De Vries aan.

Volgens de vakgroepvoorzitter zijn kortdurende teelten zonder minerale meststoffen voorlopig geen optie. Ze stoort zich aan discussies over wat beter is: organische mest of minerale mest. 'Daar gaat het niet om. Het gaat om efficiëntie. Geen van beide is per definitie goed of fout', vindt De Vries.

Voorlopig geldt het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn

De invoering van het achtste actieprogramma Nitraatrichtlijn is uitgesteld. Daarmee wordt de besluitvorming overgelaten aan een nieuw kabinet. Ook de ontwikkeling naar doelsturing in de akkerbouw komt hierdoor beleidsmatig stil te liggen; vooralsnog blijven de regels van het zevende actieprogramma van kracht. Directeur Reinier Gerrits van Meststoffen Nederland vindt dat zonde. 'Het achtste actieprogramma bevat pijnlijke maatregelen, maar er is ook wel ruimte om mineralen beter te benutten.'

Akkerbouwer Chris Antuma haalt zijn schouders op. 'De versoepelingen die erin staan, zouden er toch niet doorkomen in Brussel. Ik mis vooral duidelijkheid. Als ondernemer wil ik voor de komende vijf tot tien jaar weten waar ik aan toe ben. Het is lastig dat veel regels lang onduidelijk blijven of tijdens de wedstrijd veranderen.'

Voorzitter Tineke de Vries van de LTO-vakgroep Akkerbouw noemt het uitstel een 'brevet van onvermogen van de overheid'. Tegelijkertijd is ze blij voor de telers op zandgronden dat ze dit jaar nog niet te maken hebben met verder aangescherpte mestnormen.