Indonesië ruikt zijn kans op kunstmestmarkt

Indonesië bouwt al sinds de jaren vijftig aan een eigen kunstmestindustrie om de voedselzekerheid te versterken. Onder president Soekarno verrezen grote kunstmestfabrieken rond Palembang op Sumatra. Waar Soekarno kunstmest nog zag als middel tegen honger, ziet Prabowo het vooral als exportproduct.

In 2025 produceerde Indonesië ruim 14,8 miljoen ton kunstmest, waarvan 9,4 miljoen ton ureum. De binnenlandse vraag ligt rond 6,3 miljoen ton. Volgens de regering is daardoor circa 2 miljoen ton beschikbaar voor export.

Volgens LTO zijn Nederlandse boeren sterk afhankelijk van de aanvoer van kunstmest. De aanhoudende spanningen in het Midden-Oosten raken hun bedrijfsvoering direct. ‘De druk komt vooral op de marge van de boer terecht, omdat de kosten sneller stijgen dan de opbrengsten’, zegt strategisch beleidsadviseur Samuël van Egmond.

Eigen aardgasvoorraden

Indonesië ziet in die onzekerheid juist een kans. Het land heeft eigen aardgasvoorraden, de belangrijkste grondstof voor ureum, en grote staatsbedrijven die goedkope, gesubsidieerde kunstmest produceren. Australië, India, Brazilië en de Filipijnen hebben al ingekocht. Intussen wordt zelfs gespeculeerd over Rotterdam als belangrijke toegangspoort tot de Europese markt.

Is de kans groot dat ook Nederlandse boeren straks Indonesische kunstmest gaan gebruiken? ‘Dat zou goed kunnen’, zegt hoogleraar Gerard Velthof van Wageningen University & Research. ‘Nederlandse boeren gebruiken traditioneel vooral calciumammoniumnitraat en minder ureum. Maar als ureum uit Indonesië veel goedkoper wordt, kunnen boeren overstappen.’

Tegelijk plaatst hij een belangrijke kanttekening. ‘Ureummeststoffen veroorzaken meer ammoniakuitstoot dan de kunstmestsoorten die nu veel in Nederland worden gebruikt. Gezien de stikstofproblematiek is dat onwenselijk.’

Hoe paradoxaal is het dat Indonesië zich presenteert als leverancier van stikstof aan de wereld, terwijl in Nederland juist de discussie woedt of we niet minder afhankelijk moeten worden van kunstmest? Volgens Velthof is het antwoord minder simpel dan vaak wordt voorgesteld. ‘Schattingen laten zien dat de helft van de wereldbevolking zonder kunstmest niet zou kunnen worden gevoed’, zegt hij. ‘Kunstmest heeft een slecht imago gekregen, maar zonder stikstofaanvoer haal je onze opbrengsten niet.’

Overmatig gebruik

Volgens de wetenschapper wordt kunstmest tegenwoordig vaak op een hoop gegooid met bestrijdingsmiddelen. ‘Het is niet terecht om kunstmest per definitie als slecht te bestempelen. Het probleem ontstaat vooral bij overmatig gebruik.’

Volgens LTO Nederland zouden boeren graag minder kunstmest en meer dierlijke mest gebruiken. Sinds vorige week staat Brussel het gebruik van renure toe, een minerale kunstmest gehaald uit dierlijke mest. De productiecapaciteit daarvoor is voorlopig nog beperkt.

Velthof begrijpt dat boeren gefrustreerd zijn omdat ze dierlijke mest moeten afvoeren en tegelijkertijd kunstmest aankopen. Maar volgens de Europese nitraatrichtlijn mag er nu eenmaal maximaal 170 kilo stikstof uit dierlijke mest per hectare per jaar op het land worden uitgereden. ‘We moeten een balans vinden tussen biodiversiteit, milieudoelen en voedselproductie.’

Indonesië presenteert zich nu wel als wereldhub voor kunstmest, maar kampt zelf ook met de gevolgen van decennialang intensief gebruik. Op delen van Java hebben monoculturen en veel kunstmest geleid tot bodemuitputting en lagere opbrengsten, stelt de Indonesische landbouwexpert Miranda Ghee.

Tegelijk blijft kunstmest voor miljoenen kleine Indonesische boeren onmisbaar om voldoende rijst te verbouwen. Vooral op Java leven veel gezinnen van kleine rijstvelden. Een lagere opbrengst betekent daar minder voedselzekerheid.

Duurzamer werken

Volgens Ghee ligt een deel van het probleem ook bij de grote agrarische bedrijven die de markt domineren. Veel boeren willen wel duurzamer werken, maar kunnen economisch moeilijk opboksen tegen grootschalige producenten. ‘Duurzamere landbouw vraagt bovendien meer arbeid.’

President Prabowo wil daarom een deel van de inkomsten uit de export van kunstmest gebruiken voor het opzetten van zogenoemde groene dorpen. Die moeten de ontwikkeling van het Indonesische platteland versnellen. Er komen boerencoöperaties en verschillende voedselprogramma’s die moeten leiden tot meer economische groei. Want door klimaatverandering en een alsmaar groeiende bevolking dreigt structurele voedselonzekerheid. Prabowo wil met zijn groene aanpak ook een einde maken aan de afhankelijkheid van voedselimport.

Verslaafd

Voor biologisch akkerbouwer Isaac Bos in de Haarlemmermeerpolder laat de crisis rond de Straat van Hormuz vooral zien hoe afhankelijk de wereld van kunstmest is geworden. ‘We zijn eraan verslaafd geraakt. We kunnen niet van de ene op de andere dag stoppen met kunstmest, omdat onze landbouwsystemen erop zijn gebouwd. Maar op termijn willen we wel zonder.’

Op zijn eigen bedrijf experimenteert Bos al zeven jaar met een systeem zonder kunstmest. Met klaver, gewasrotatie en een actief bodemleven probeert hij voedingsstoffen op natuurlijke wijze beschikbaar te maken voor zijn gewassen. ‘Het gaat de goede kant op, maar topopbrengsten haal ik nog niet’, zegt hij eerlijk. ‘Het is een lang proces.’

Van de rijstvelden op Java tot de Nederlandse akkers draait het toch om dezelfde vraag: hoe voeden we straks tien miljard mensen zonder de bodem uit te putten waarvan die voedselproductie afhangt?

‘Nederland heeft een relatief groot stikstofoverschot’, zegt de Wageningse hoogleraar Velthof. ‘Er is dus waarschijnlijk ruimte om het gebruik terug te dringen. Maar als wereldwijd een tekort aan kunstmest ontstaat, heeft dat onvermijdelijk gevolgen voor de voedselproductie en -prijzen in Nederland.’