‘Er is geen alternatief voor de Europese Unie’

Geen spoor van twijfel is er bij directeur Mariia Didukh van de Oekraïense agrarische koepelorganisatie UNAF en Oleksandra Avramenko, hoofd van het European Integration Committee. Oekraïne zal integreren in de Europese Unie. Linksom of rechtsom. ‘Een alternatief is er niet’, zegt Avramenko. ‘We kunnen alleen naar het westen bewegen, niet naar het oosten. Daar zijn we geweest; ze hebben ons bijna vernietigd en dat zullen ze blijven proberen.’

Het tekent de vastberadenheid van de Oekraïners om bij de Europese Unie te horen. Tegelijkertijd erkennen Avramenko en Didukh dat er nog een grote opgave ligt voor het land om aan de toetredingsvoorwaarden te voldoen, zeker in de agrarische sector.

De omstandigheden waaronder die stappen moeten worden gezet, zijn op zijn minst uitdagend te noemen. Oekraïne gaat gebukt onder de oorlog. Een groot areaal landbouwgrond is bezet of ongeschikt geraakt voor landbouw. Er zijn personeelstekorten en logistieke uitdagingen, met name voor zeetransport. Daardoor is het land sterk afhankelijk geworden van exportroutes via de Europese Unie. Het gevolg is dat de inkomsten uit de agrarische sector zijn teruggelopen.

Didukh constateert dat Oekraïne op een aantal gebieden vooruitgang heeft geboekt. ‘We hebben bijvoorbeeld de regelgeving voor dierenwelzijn al bijgewerkt, die is sinds 1 januari 2026 van kracht. Ook hebben we de wetgeving over veterinaire medicijnen, genetisch gemodificeerde organismen en officiële controles bijgewerkt. Maar het is moeilijk om in onze omstandigheden alles in de praktijk te brengen en controles te organiseren. Je moet controleurs opleiden en het aan boeren uitleggen.’

De grootste uitdagingen zien Didukh en Avramenko op het vlak van gewasbeschermingsmiddelen en de Nitraatrichtlijn. Stoppen met het gebruik van bepaalde middelen kost onderaan de streep zo’n 2 miljard euro aan opbrengstverlies. Daarentegen moeten boeren omgerekend ook nog eens zo’n 85 euro aan extra kosten per hectare maken om aan de Europese richtlijn te voldoen.

Agronomen zoeken naar vervangers, maar dat is een nauwkeurig proces, stelt Avramenko. ‘We hebben kennisuitwisseling nodig met Europese partners, omdat jullie dit pad al hebben bewandeld. We moeten nieuwe middelen op onze velden testen. Als iets verandert aan zaden, meststoffen of gewasbescherming, kan het systeem instorten.’

Bekijk ook: Kamer sceptisch over uitbreiding Europese Unie

Dit kan niet in één jaar, benadrukt Avramenko. ‘Wie in de Europese Commissie zegt dat het in 2028 klaar moet zijn, begrijpt niet hoe de landbouw werkt. Het is onmogelijk om dit in twee jaar te doen’, stelt ze. Ze wijst erop dat de Europese chemische industrie ook niet voldoende faciliteiten heeft om aan de Oekraïense vraag naar nieuwe middelen te voldoen.

Avramenko: ‘Daardoor gaan Oekraïne en de Europese Unie concurreren om dezelfde middelen, wat de prijzen opdrijft. Dit kan ons beiden schaden. Wat we zeggen is niet bedoeld om het belang van een gelijk speelveld te verminderen, maar om te benadrukken dat we het zorgvuldig moeten doen. En dat kost tijd.’

Een bijkomende uitdaging is de rol die Oekraïne speelt voor voedselzekerheid buiten de Europese Unie, geeft Avramenko aan. ‘We zijn een wereldleverancier en de markt wil ons ook niet verliezen. Het gaat om wereldwijde voedselzekerheid. Wanneer die landen ons verliezen als leverancier, eindigen ze bij de Russen, en de Russen gebruiken voedsel als wapen.’

Ze denkt bovendien dat produceren voor de wereldmarkt onder de Europese regels niet erg concurrerend is; het wordt duurder. Voor markten in het Midden-Oosten en Afrika is de prijs cruciaal. Voor hen is veilig voedsel dat goedkoper is door andere technologieën en minder beperkingen essentieel. ‘Je kunt ons vermogen om aan de wereld te exporteren niet ondermijnen door ons te dwingen om op 1 januari 2028 onmiddellijk aan alle Europese normen te voldoen.’

Het streefjaar 2028, waarin aan alle voorwaarden moet worden voldoen, acht ook Didukh onmogelijk haalbaar. ‘1 januari 2028 is zelfs krap voor het voorbereiden van wetswijzigingen om onze wetgeving te harmoniseren. We zeggen niet dat we de normen niet gaan implementeren’, zegt ze.

Volgens Didukh is een zeer gedetailleerd plan en scenario nodig. ‘Deze regels in een zeer korte periode implementeren zou een schok zijn, voor de Europese Unie en voor ons. En we hebben financiële middelen en investeringen nodig, wat tijdens een oorlog niet makkelijk aan te trekken is.’

Enorme investeringen

Oekraïne pleit daarom voor meer tijd voor integratie. ‘Eerdere uitbreidingen vergden enorme investeringen van de Europese Commissie in modernisering’ zegt Didukh. ‘Wij hebben dat niet, maar we moeten wel deze wetgeving implementeren. Om gelijkwaardig te worden aan de Europese Unie heb je tijd en geld nodig. Als je genoeg geld hebt, kan het in minder tijd. Als er niet genoeg geld is, heb je meer tijd nodig.’

Van de Europese Unie verlangen ze een duidelijke visie en een haalbaar plan met deadlines. ‘Geen politieke toespraken met ambitieuze doelen, maar een realistisch scenario’, licht Avramenko toe. ‘We moeten de juiste oplossing vinden om te integreren zonder de Europese boeren en tuinders te schaden, de Oekraïense landbouw te vernietigen of de wereldwijde voedselzekerheid te verstoren.’

Zo kan Oekraïne lid worden van de Europese Unie
Oekraïne is sinds 2022 kandidaat-lidstaat. Dat betekent dat alle lidstaten het erover eens zijn dat de toekomst van Oekraïne in de Europese Unie ligt. Toetreding kan pas plaatsvinden als Oekraïne voldoet aan de voorwaarden en de Europese wetten overneemt. Belangrijk onderdeel van de toetredingseisen zijn de zogeheten Kopenhagencriteria.

Dat betekent dat nieuwe lidstaten een democratie hebben die mensenrechten en minderheden beschermt. En waarin ook de overheid zich aan de wet houdt (een rechtsstaat). Zo’n lidstaat heeft een goed draaiende economie, die sterk genoeg is om mee te doen met bedrijven in de rest van de Europese Unie. Ook moet de nieuwe lidstaat de gezamenlijke wetten en regels invoeren.

Om aan deze eisen te voldoen, is het nodig dat Oekraïne hervormingen doorvoert. De Europese Commissie is op dit moment voorzichtig positief over de voortgang die Oekraïne maakt. Aandachtspunten zijn onder meer het verbeteren van de democratie en de rechtsstaat. In het bestrijden van corruptie heeft het land al belangrijke stappen gezet. Tegelijkertijd kunnen de diensten die corruptie bestrijden, worden versterkt om nog effectiever hun werk te doen. Of Oekraïne voldoet aan de voorwaarden controleert de Europese Commissie en besluiten de lidstaten. 

De Tweede Kamer is voorzichtig met de toetreding van nieuwe landen tot de Europese Unie, bleek onlangs in een debat. De meeste partijen willen Oekraïne steunen, maar willen geen te snelle toelating. Voor de coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn de criteria van Kopenhagen een randvoorwaarde.