Koolstof vastleggen doe je niet voor het geld

Hoe realistisch is het om jaarlijks een halve megaton koolstof extra in de landbouwbodems van Nederland op te slaan? Het is een van de onderdelen die in het Programma Slim Landgebruik worden onderzocht.

De praktijktool BodemCoolstof biedt telers inzicht in de koolstofopslag in hun bodem. Het is een hulpmiddel bij het antwoord op de vraag of zij hierin op de goede weg zijn en wat zij nog meer kunnen doen. Telers zouden op basis van hun prestaties zo geld kunnen verdienen via koolstofcertificaten.

Maar meetbare verandering van koolstofhoeveelheden in de bodem verloopt bijzonder traag. Onderzoekers en ook teler Dennie de Putter uit Biervliet in Zeeuws-Vlaanderen zien daarom eerder landbouwkundige voordelen dan een financieel belang. Bodemverbetering is niet voor niets de grote drijfveer achter programma's als koolstofboeren of carbon farming.

De Putter kreeg het belang van voldoende organische koolstof in de bodem 'van huis uit mee', zoals hij het zelf omschrijft. 'Mijn vader was daar al mee bezig, met het op peil houden van organische stof. Hij begon indertijd met het telen van groenbemesters vanwege de bodemconditie. Het verbetert de mineralenhuishouding en de vochthuishouding. Het gaat dan niet zozeer om er aan te verdienen, maar om je eigen landbouwkundige doelen.'

De gehaltes organische stof in bodems veranderen maar langzaam. 'Het blijkt daarom allemaal niet zo simpel', stelt De Putter vast. 'Je kunt het meten of monitoren, maar serieuze stappen vastleggen is moeilijk. Daar komt bij dat als het gehalte hoger wordt, de afbraak ook toeneemt. Er lijkt een soort verzadigingspunt op te treden. Als je het dan nog wat hoger wil hebben, moet je met drastische maatregelen komen. Daarvoor heb je misschien wel een ontheffing nodig om meer organische mest of compost te mogen aanvoeren.'

Verzadiging organischestofopbouw

Projectleider Volhoudbaarheid binnen Slim Landgebruik Chantal Hendriks haakt in op de genoemde verzadiging van de organischestofopbouw. 'Ik denk dat je het eerder moet zien als een hoger evenwichtspunt. Maar er is wel degelijk potentie om die halve megaton te halen. Je kunt dat zelfs met minder moeite doen door rustgewassen en groenbemesters in te bouwen in je bouwplan zonder het hele landschap te hoeven omgooien.'

Volgens Hendriks vervullen boeren zeker een belangrijke rol in koolstofvastlegging. 'We hebben het scenario doorgerekend en dan blijkt dat we het kunnen halen. Maar voor die doelstelling is opschaling van koolstofmaatregelen essentieel. Binnen Slim Landgebruik zoeken we daar nu de praktische kant van uit. Ik zie de mogelijkheden voor aanpassingen in bedrijfsvoering daarin als het laaghangend fruit, dus relatief makkelijk te halen tegen vrij geringe extra inspanningen.'

En daarbij komt dat belonen, dus een prijs neerleggen voor vastgelegde koolstof, momenteel minder in trek is, benadrukt Sam Wisse van ZLTO. 'Maar die interesse kan natuurlijk weer groeien', stelt hij. 'Boeren zien al de meerwaarde van een hoger percentage organische stof in de bodem binnen hun eigen bedrijfsvoering. Het past binnen een weerbare teelt en het maakt de bodem en het gewas beter bestand tegen extreme weersomstandigheden en neerslag.'

Tastbare teeltvoordelen

Onderzoekers Pien van Stijn en Chantal Hendriks van Wageningen Environmental Research noemen beiden de teeltvoordelen van hogere organische stofgehaltes in de bodem, zoals ook De Putter ervaart op zijn akkerbouwbedrijf. Hendriks: 'De waterregulatie en de beschikbaarheid van aan de organische stof gebonden nutriënten zijn tastbare teeltvoordelen, maar reken je voorlopig als teler met de verkoop van koolstofcertificaten zeker niet rijk.'

De Putter beschouwt de koolstofopbouw in de bodem als een langetermijninvestering, iets voor de opvolgers. 'Kwaliteitsverbetering van de bodem merk je met ploegen of als je naar de activiteit van het bodemleven kijkt.'

Structuur en draagkracht

De akkerbouwer uit Biervliet zit met organische stof op dit moment net wat beter dan wanneer hij niet die extra aandacht eraan zou schenken. 'Soms maakt een half procent bovenop de hier normale 2 procent al wel een wereld van verschil. Denk aan de structuur en de draagkracht, ook in relatie met de niet-kerende grondbewerking die ik toepas. Als het bodemleven zijn werk doet, krijg je meer verticale drainage en heb je minder last van storende lagen.'

De Putter merkt tevens dat een koolstofrijke bodem meer 'buffer' oplevert. 'Als je er minder aandacht aan zou geven, moet je vaak alle zeilen bijzetten om de opbrengst te behouden. Je merkt dat je er in de praktijk profijt van hebt als je zo werkt.'

Kaders voor het vastleggen koolstof zijn vooralsnog onduidelijk

Volgens Sam Wisse van boerenorganisatie ZLTO is de interesse voor de aankoop van koolstofcertificaten door externe partijen op dit moment gematigd. 'Bedrijven in binnen- en buitenland wachten tot de Europese Unie de kaders voor koolstofvastlegging duidelijk gaat stellen. De unie werkt hier wel aan. Dat zou de vraag weer kunnen laten groeien, hoewel de interesse in klimaatmaatregelen voorlopig al weer minder wordt.'

Binnen de agrarische en voedselproductieketens is volgens Wisse meer belangstelling voor het concept koolstofvastlegging. Ketens kunnen streven naar klimaatneutrale productie en hebben zo de mogelijkheid om boeren een rol te geven. Het past in de ontwikkeling van duurzame ketens en regeneratieve landbouw.

Wisse stelt net als onderzoeker Chantal Hendriks dat rijk worden van vergoedingen voor carbon farming te optimistisch is. Daarom noemt hij de andere voordelen van bodemverbetering met meer organische stof. 'Meer ruimte voor mest komt er niet in de toekomst, maar via doelsturing kan deze manier van werken helpen om aantoonbaar efficiënter met stikstof en fosfaat in de teelt om te gaan.'

'Koolstofmaatregelen hebben altijd nut voor je bodem'

Onderzoeker Chantal Hendriks bij Wageningen Environmental Research noemt vastleggen van organisch koolstof op landbouwgrond kansrijk. De praktijktool BodemCoolstof, gebaseerd op het Engelse model RothC, helpt boeren een eigen koolstofmanagementplan opstellen.

'De bodem is na de oceanen de grootste opslag van koolstof op aarde. Zodra je gaat bewerken, komt er meer CO2 vrij. Het is belangrijk ook te behouden wat erin zit. Je ziet dat zich een nieuw evenwicht instelt, als je extra maatregelen neemt in de teelt. Als je stopt met een maatregel, blijft het koolstofgehalte in de bodem zelfs op de lange termijn vaak hoger.' Haar boodschap is dus dat koolstofmaatregelen altijd nut hebben voor je bodem.

'Op de ene plek is de potentie voor bodemkoolstofopslag groter dan op de andere. Om verschillen te meten, moet je een wat langere adem hebben. De foutmarge in bepalingen van koolstof in de bodem is groter dan wat je in enkele jaren kunt opbouwen.'

Binnen Slim Landgebruik bundelen diverse kennisinstellingen hun krachten over koolstofopslag. De praktijktool BodemCoolstof is via Farmmaps gratis te gebruiken.