Knooppunt van energienetwerk legt grote druk op boerengrond

Dat het gaat gebeuren, staat al lang vast. Maar hoe en waar de route van de ondergrondse energiesnelweg bij Moerdijk precies gaat lopen, is nog niet besloten. Evenmin staat vast hoe lang de grondeigenaren er last van hebben en wat de hoogte wordt van de compensatie door geleden schade. En precies daarom zitten Yvon van Nieuwenhuijzen (ZLTO Moerdijk), Ruud Taks (ZLTO Amerstreek) en Ingrid Damen-De Leeuw (BAJK) namens de boeren aan de overlegtafel met overheden en de betrokken bedrijven en instanties.

'Dat gebouw is het nieuwe distributiecentrum van DSV', wijst Damen-De Leeuw vanuit haar keukenraam op de gigantische blauwe kolos aan de A17, op grofweg een kilometer van haar woning en bedrijf in Zevenbergschen Hoek. 'En die hoogspanningslijn daar wordt verlegd en komt straks 100 meter dichter bij ons erf te liggen', vervolgt ze.

Gemeente Moerdijk vestigde in de zomer van 2025 het voorkeursrecht op zo'n 1.200 hectare ten oosten en zuidoosten van Moerdijk. Damen-De Leeuw: 'Dat is een formaliteit en het voorkomt dat projectontwikkelaars hun slag proberen te slaan. Maar als je die brief in de bus krijgt, doet dat wel iets met je. Het gaat niet alleen om een stuk grond, maar ook om ons toekomstperspectief. En het heeft natuurlijk een prijsopdrijvend effect, zeker omdat grond hier al zo schaars is.'

Daarnaast brengt het een hoop spanning met zich mee, zeker voor jonge agrariërs. 'Het komt bovenop wat allemaal al op de sector afkomt', vult Van Nieuwenhuijzen aan. Ook bij Geertruidenberg rond de Amercentrale ligt een opgave voor ongeveer 70 hectare extra aan industrieterrein. En dan is er ook nog het project Nederwiek 3, een ondergrondse hoogspanningsverbinding tussen de windparken op de Noordzee en Geertruidenberg.

'Door de aanleg van al die kabels en leidingen vindt een hele doorsnijding van het landschap plaats', vat Ruud Taks, voorzitter van ZLTO De Amerstreek, het ingewikkelde dossier kernachtig samen. 'Al dat spul zal uiteindelijk ergens door het agrarisch gebied in deze regio heengaan. En we hebben het hier niet over een sleufje dat je na het opengraven en leggen van de leidingen in een dag weer dichtgooit. Het zijn open ontgravingen van 50 tot 70 meter breed.'

Kwaliteitsverlies

Op verschillende plekken in het gebied is het effect al goed te zien. Brede, met bouwhekken afgezette stroken met wit zand doorklieven het groen en bruin van de weilanden en braakliggende akkers. 'Zo'n plek is in totaal acht jaar niet voor agrarische activiteiten beschikbaar', verduidelijkt Taks. 'En je krijgt te maken met kwaliteitsverlies van de bodem.'

En het gaat niet om een klein gebied dat hinder ondervindt van de aan te leggen infrastructuur, stelt Van Nieuwenhuijzen. 'De focus ligt in de media vooral op het gebied bij Moerdijk, waar waarschijnlijk een heel dorp en veel agrarische grond verloren gaat. Maar als je uitzoomt, begint het voor onze ZLTO-afdelingen in het westen bij Willemstad en eindigt het pas bij Oosteind, in het oosten van de afdeling Amerstreek. Een gigantisch gebied waar door de doorkruisingen enorme schade ontstaat. En dat is onderbelicht, want het gaat om duizenden hectares. Die zijn jaren niet te gebruiken door onze boeren. Maar misschien veel erger is dat de gronden echt in kwaliteit achteruitgaan.'

Van Nieuwenhuijzen zit van de drie boerenvertegenwoordigers al het langst aan de onderhandelingstafel. Maar omdat zoveel projecten in het gebied bij elkaar komen, besloot gemeente Moerdijk twee jaar geleden om ook vertegenwoordigers van belanghebbende partijen in de gemeenten Drimmelen en Geertruidenberg erbij te betrekken.

Van Nieuwenhuijzen: 'Powerport Moerdijk omvat in totaal meer dan veertig grote en kleine projecten met milieueffectrapportages, nota's reikwijdte en detailniveau, impactanalyses en participatietrajecten. Als je dat maal veertig moet doen, word je helemaal dol.'

Het kostte volgens haar veel moeite om überhaupt gesprekspartner te worden. 'Gemeenten zien ons al als volwaardige gesprekspartner, maar het Rijk en de provincies vinden dat heel moeilijk. Die moeten helemaal omdenken. Maar we stellen ons constructief op en praten mee; we snappen de opgaven.'

Andersom moeten al die betrokken overheden volgens Van Nieuwenhuijzen ook goed begrijpen dat hier hoogwaardig voedsel en fijn groen wordt geproduceerd. 'Het gaat toch door, dus laten we er dan zo goed mogelijk uit zien te komen als agrarische sector.'

Hoe dan ook gaat er landbouwgrond verloren, realiseert het drietal zich. 'In de afgelopen twintig jaar is al veel veranderd in dit gebied', weet Damen-De Leeuw. 'En het is er niet mooier op geworden. Als je dat nog meer ongecontroleerd zijn gang laat gaan, houd je niets over. Ons doel is dat er een gebiedsplan komt met ontwikkelingsperspectief voor de burgers en boeren die hier blijven. Daar zijn ook financiële middelen voor nodig, en dat is waar we ons allemaal zo hard voor inzetten.'

Middels werksessies haalden de boerenvertegenwoordigers het net op bij hun achterban. Op basis daarvan stelden ze een standpuntbepalingsdocument op. Van Nieuwenhuijzen: 'Daarin staan de randvoorwaarden en wat ervoor nodig is. Zo vinden we het belangrijk dat er zuinig wordt omgegaan met onze goede landbouwgrond, dat er oog is voor het sociale aspect en er middelen komen om een gebiedsplan te kunnen opstellen. Ook moet er in onze ogen goed worden gekeken naar koppelkansen met de aanwezige glastuinbouw.'

Gebiedsmanager

Eén randvoorwaarde is inmiddels al ingewilligd. 'Sinds een paar maanden is op kosten van de overheid een gebiedsmanager aan de slag die ons ondersteunt voor deze opgave, het net bij boeren ophaalt en een brug vormt tussen de agrarische sector en de overheid.'

Melkveehouders Jan en Wim Aarts in Moerdijk hebben ook te dealen met de vele leidingen en kabels die op en onder hun gronden komen te liggen. 'Waterbedrijf Evides is net begonnen met de graafwerkzaamheden voor de waterleiding naar Zeeland. Die loopt over een lengte van 850 meter door ons land', vertelt Jan Aarts.

Sinds 1991 melken de broers aan de Klaverpolderseweg in Moerdijk hun koeien, inmiddels 230 stuks. De uitbreiding van het industrieterrein Moerdijk betekent hoogstwaarschijnlijk dat het voor hen op deze plek ooit ophoudt. 'Ondanks het uitstel van het Rijk, gaat het waarschijnlijk gewoon door', zegt Jan. 'Voor ons maakt het uitstel overigens niet veel uit. Het kan zomaar nog tien jaar duren. Tegen die tijd kijken we wel of onze kinderen het bedrijf willen overnemen.'

Perspectief of niet, de broers Aarts leunen niet achterover. Zo schaften ze twee jaar geleden nog vier melkrobots aan. 'We blijven gewoon doorontwikkelen', licht Wim Aarts toe. 'Maar desondanks sta je er toch anders in. Het heeft invloed op je denkwijze en dat is niet goed. Zeker niet als je waarschijnlijk nog veel langer in onzekerheid zit.'

'We stappen op de trein om hinder voor boeren zoveel mogelijk te beperken'

Binnen de gemeentegrenzen van het Brabantse Drimmelen en Geertruidenberg wordt onder meer de nieuwe 380 kilovolt (kV)-hoogspanningsleiding van TenneT aangelegd. Op verschillende plekken in het gebied is de impact daarvan al goed te zien. Zoals ten zuiden van Lage Zwaluwe, waar brede, met bouwhekken afgezette stroken met wit zand kilometers lang het groen en bruin van de weilanden en braakliggende akkers doorklieven.

En dan komt er over een paar jaar ook nog een brede sleuf bij voor de aanleg van de Delta Rhine Corridor. 'In dit gebied komen alle kabels en leidingen te liggen die de industrieterreinen van Moerdijk en de Amercentrale met elkaar verbinden', zegt Taks. 'Er is circa 280 hectare nodig om dit te realiseren, waarvan een groot deel voor langere tijd niet kan worden gebruikt door boeren. Voor de hoogspanningsleiding gaat het om zes tot acht jaar.'

Integraal

Om de grondgebruikers hier zo goed mogelijk bij te betrekken, is op een bepaald moment ook de afdelingsvoorzitter van De Amerstreek bij het overleg aangeschoven. 'Dat is voor ons ook een kans om het integraal te benaderen vanuit het belang van onze leden', aldus Taks.

'We zien ook wel dat er in dit gebied van alles gaat veranderen en dat we niet alles kunnen tegenhouden. Dus we stappen op de trein om zoveel mogelijk te bundelen, zodat agrariërs er zo min en zo kort mogelijk last van hebben. En dat het landschap zo min mogelijk wordt versnipperd', geeft de afdelingsvoorzitter aan.

Taks vindt draagvlak van de boeren en tuinders in het gebied het allerbelangrijkst. 'Dat hebben we heel actief bereikt door een grote werkgroep te vormen met boeren uit de afdelingen Moerdijk en Amerstreek. De laatste sessie sloten we af met in totaal honderd ondernemers.'

In die groep is het hele proces doorlopen. 'Van de plannen die er zijn en de uitdagingen voor de sector, tot onze wensen en blik op hoe het gebied er over twintig tot veertig jaar uit moet zien', licht Tak toe. 'Iedereen heeft de kans gehad om te participeren of op zijn minst op de hoogte te zijn van de plannen. Dit raakt iedereen en dat merk je ook aan de grote opkomst bij de bijeenkomsten.'

'De grond staat letterlijk en figuurlijk langere tijd op zijn kop'

'We zitten midden in het zoekgebied voor de Powerport-opgave', zegt Damen-De Leeuw. 'Ik sta hier wel met gemengde gevoelens, want we weten nog niet waar we aan toe zijn. Er is immers nog geen definitieve keuze gemaakt voor een van de twee zoekgebieden.'

Gemeente Moerdijk was er al uit en koos eind november voor Oost, in plaats van Zuidoost. Dat leidde tot veel media-aandacht, vooral omdat het gehele kerkdorp bij deze keuze van de kaart zou worden geveegd. Provincie Noord-Brabant en het Rijk zouden de knoop op 1 december 2025 doorhakken, maar stelden deze beslissing uit tot juni 2026. 'Tot die tijd blijft het dus afwachten. Maar wat hier in ieder geval gaat plaatsvinden, ongeacht het zoekgebied, is de opgave van de 380 kilovolt (kV)-hoogspanningslijn van TenneT en de Delta Rhine Corridor. Dat laatste is een ondergronds buizenstelsel voor het transport van CO2 en waterstof.'

Immense klus

De aanleg van deze transportsnelwegen is een immense klus, die vele jaren in beslag neemt. Netbeheerder TenneT is al volop bezig in het gebied en de Delta Rhine Corridor, waar Gasunie voor aan de lat staat, moet in 2035 klaar zijn.

Al met al heeft het grote gevolgen voor het bedrijfsplan van de jonge ondernemers. Want het is niet zomaar een graafmachine die even langskomt. 'Was het maar zo', reageert Damen-De Leeuw. 'Dit gaat heel wat voeten in de aarde hebben. De grond staat letterlijk en figuurlijk langere tijd op zijn kop, en dat heeft ook grote gevolgen voor onze bedrijfsvoering.'

Toen de ondernemers er voor het eerst van hoorden, waren ze best boos. 'Maar we weten dat de energietransitie een nationale opgave is die hoe dan ook doorgaat', aldus Damen-de Leeuw. Tegenhouden is daarmee geen optie en dus probeert ze er het beste van te maken. 'Gasunie gaat over de Delta Rhine Corridor. Door met elkaar in gesprek te blijven, hopen we goede onderlinge afspraken te kunnen maken.'

Damen-De Leeuw vertegenwoordigt als BAJK-bestuurder de jonge agrarisch ondernemers in de gesprekken met de overheden. 'Er moet toekomstperspectief blijven. Daarom zitten we graag aan tafel om goede afspraken te maken. We hopen dat dit een gunstig gebied blijft om te ondernemen.'