Genomics neemt grote vlucht in fokkerij

Waar veehouders vroeger jaren moesten wachten op de resultaten van een fokstier, brengt moderne techniek de toekomst van een jong kalf al vroeg in kaart. Een analyse van een haarmonster is vaak voldoende. Cees Oomen, specialist veestapelmanagement bij coöperatie CRV, laat weten dat het traditionele proef- en wachtstierensysteem bij zijn organisatie definitief verleden tijd is.

‘Bij een kalf van drie weken oud kunnen we de fokwaarden inmiddels al met dezelfde betrouwbaarheid voorspellen als bij een koe die al drie lactaties achter de rug heeft’, licht Oomen toe. Dit komt deels door een flinke kwaliteitsslag, die eind 2023 werd gemaakt met de introductie van het zogeheten ‘single step-systeem’.

Geen verrassingen meer

Deze methodiek zorgt ervoor dat de cijfers van jonge genomicsstieren, door CRV Insire-stieren genoemd, stabiel blijven op het moment dat zij doorstromen naar de status van fokstier. Oomen: ‘Vroeger zagen we bij genomics nog weleens stieren die negatief of positief verrasten zodra er dochters aan de melk kwamen. Sinds de introductie van single step zien we dat stieren hun profiel en niveau makkelijker vasthouden. Het risico op verrassingen is nagenoeg verdwenen.’

Bij CRV bestaat nu zo’n 70 procent van het gebruikte Holstein-sperma bij zwartbont uit jonge genomicsstieren, bij roodbont is dit zelfs 75 procent. Het overige deel bestaat uit dochtergeteste stieren. Vooral bij roodbont is het aandeel jongere stieren hoog, mede door de sterke focus en snelle genetische vooruitgang. Onder meer ook op het gebied van hoornloosheid.

Lees ook: Hoornloze koeien: van mutatieverschijnsel naar selectie-instrument

Veehouders die scherp sturen op gezondheid of productie kiezen direct voor de nieuwste jonge stieren van het allerhoogste niveau. De behoudendere veehouders kiezen vaak nog voor de zekerheid van een dochtergeteste fokstier.

Toch is niet iedereen fan. ‘Betrouwbaarheid op papier is toch echt iets anders dan betrouwbaarheid in de stal. Cijfers geven geen melk, dat doet de koe nog altijd’, beargumenteert Gerard Scheepens, director coordination bij K.I. Samen. De moderne fokkerij leunt volgens hem te zwaar op genomics.

Door het DNA van jonge stieren in kaart te brengen, hopen fokkerijorganisaties al op vroege leeftijd te voorspellen of een stier topdochters gaat leveren. Scheepens vindt dat hierdoor een schijnzekerheid wordt gecreëerd. ‘Er wordt gedaan alsof genomics de absolute waarheid is. Bij het kijken naar de getallen worden deze als waarheid aangenomen, maar de betrouwbaarheid van het systeem is veel te laag.’

Vooral in het verleden ging het volgens director coordination nog weleens mis. Hij refereert naar bekende en veelgebruikte stieren die destijds op basis van hun genomicsdata torenhoog scoorden op levensduur en uiergezondheid, maar door de jaren heen hard door de mand vielen toen hun echte dochters aan de melk kwamen.

Het risico van de hype rond genomics is daarbij volgens Scheepens dat de spoeling dun wordt en het gehalte inteelt toeneemt. ‘Als we allemaal achter dezelfde genomicsstieren aanlopen, hebben we straks nog maar één smaak over. Het is cruciaal om genoeg uitgeteste stieren achter de hand te houden.’

Advies rond paringen

Ook Oomen hoort deze zorgen, al hoeft dit volgens hem geen probleem te zijn als veehouders gebruikmaken van paringadviesprogramma's, zoals het StierAdviesPrograma (SAP). Genomics biedt volgens de CRV-man juist een kans om inteelt tegen te gaan: ‘Met de techniek ontdekken we nieuwe, unieke koefamilies en bloedlijnen die vroeger onder de radar bleven. Denk aan Sharp Hill Unique.’

Toch ziet Scheepens door het blindstaren op DNA-data waardevol genetisch materiaal verloren gaan. ‘De Drouner-stieren Abraxas en Potency zijn topstieren die door andere bedrijven op basis van genomics waren afgevallen. Wij kochten ze en in de praktijk doen ze het uitstekend, veel beter dan werd voorspeld op basis van genomics.’

K.I. Samen gaat bij de stierselectie op een klassieke manier te werk. Bij de keuze voor jonge 'toekomststieren', niet te verwarren met genomicsstieren, kijken boeren volgens Scheepens liever naar tastbare zaken: ‘Denk aan de Triple A-code, ofwel hoe de stier gebouwd is. Maar ook de familielijn en de werkelijke producties van de moeder en grootmoeder spelen een rol.’

Markt vraagt ‘complete’ stieren

De tijd dat veehouders blind kozen voor de stier met de allerhoogste Nederlands-Vlaamse Index (NVI) lijkt volgens Oomen achter ons te liggen. De markt vraagt tegenwoordig om 'complete' stieren, die geen grote steken laten vallen. ‘Uiteindelijk wil de veehouder gewoon een probleemloze koe op stal die veel melk geeft, efficiënt met voer omgaat en makkelijk oud wordt.’

Ook Scheepens denkt dat een boer niet per se de 'nummer één-stier van de wereld' op papier wil hebben: ‘Een boer hoeft niet in de Formule 1-auto van Max Verstappen te zitten met het risico dat hij uit de bocht vliegt. Hij wil een degelijke auto die hard gaat en betrouwbaar is. Zonder onverwachte pitstops.’

Andere rassen in opkomst, animo verschilt per land
Hoewel de bakermat van genomics in de Holstein-fokkerij ligt, wint de techniek ook snel terrein bij rassen als Fleckvieh en Jersey. Zelfs binnen de gebruikskruisingen met Belgisch Blauw wordt genomics ingezet, weet Cees Oomen, specialist veestapelmanagement bij coöperatie CRV: ‘Hierdoor kunnen veehouders in een uiterst vroeg stadium zien of een vleesstier lichte en makkelijke geboortes gaat doorgeven.’

Ten opzichte van Duitsland, de Verenigde Staten en Frankrijk is het gebruik van jonge stieren in Nederland iets hoger, terwijl een markt als Tsjechië juist weer meer fokstieren vraagt. ‘Op de een of andere manier kiezen veehouders daar juist voor zekerheid‘, vertelt Oomen.

Voor KI Samen is Frankrijk het enige land waarvoor genomicstesten worden aangevraagd. In dat land zit een spermaverkoper en om daar stieren te mogen verkopen, is een minimale betrouwbaarheid van 50 procent verplicht. Dan kan een genomicstest zorgen dat we jonge stieren daar mogen vermarkten.