Kabinet draait duimschroeven bij ketenpartijen verder aan

Dat bleek woensdag tijdens een Kamerdebat over verdienvermogen en grondbeleid. De beloning voor extra duurzaamheidsinspanningen door de keten is belangrijk voor het kabinet. De omslag naar biologische of meer extensieve landbouw vormt een onderdeel van de stikstofaanpak van het kabinet.

Meerdere Kamerleden uiten zorgen over de vraag of duurzamer geproduceerde landbouwproducten, zeker op exportmarkten, daadwerkelijk voldoende meerwaarde opleveren voor boeren.

Uitgebreide ketenverantwoordelijkheid

Van Essen kondigde aan te werken aan een systeem van uitgebreide ketenverantwoordelijkheid. Daarmee wil het kabinet afspraken maken over een grotere afzet van duurzaam geproduceerd voedsel, meer afzet van biologische producten en een betere beloning voor boeren die verduurzamen. Volgens de minister moet de keten een groter deel van de kosten en risico’s van de landbouwtransitie dragen.

‘Voor mij is het randvoorwaardelijk dat de keten ook een bijdrage gaat leveren aan de transitie die de landbouw moet maken’, zegt Van Essen. ‘Het gaat mij daarbij om ondersteuning aan boeren, maar ook om het vergroten van de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel zoals de voedselverwerkende industrie en supermarkten.’

Zijn missie is volgens Van Essen geslaagd als de afzet van duurzaam geproduceerd voedsel daadwerkelijk is vergroot. Daarbij moeten afspraken worden gemaakt over onder meer langjarige afzet, risicodeling en een meerprijs voor duurzame producten, stelt de minister.

Twijfels over exportmarkt

Juist daar plaatsen Kamerleden vraagtekens bij. Zo wijst Joris Lohman (CDA) erop dat een groot deel van de Nederlandse landbouwproductie voor buitenlandse markten bestemd is. Hij vraagt zich af hoe Nederlandse boeren hun hogere productiekosten kunnen terugverdienen, als afnemers in het buitenland vooral op prijs inkopen.

Volgens de CDA’er maken ook organisaties uit de voedselketen zich zorgen over die internationale concurrentiepositie. Daarbij spelen factoren als voedselnationalisme en verduurzamingsprogramma's in andere landen een rol, benadrukt hij.

De minister erkent dat het een ingewikkeld vraagstuk is, maar wil zich naar eigen zeggen niet achter Europa verschuilen. Nederland moet volgens hem zelf stappen zetten, terwijl tegelijkertijd in Brussel wordt gewerkt aan een gelijker speelveld. Als voorbeeld noemt hij afzetconcepten zoals Holland Varken, waarmee extra kwaliteit volgens hem ook in exportmarkten kan worden verzilverd.

Biologisch areaal

Een belangrijk onderdeel van de ketenaanpak is de groei van de biologische landbouw. Het kabinet houdt vast aan de doelstelling van 15 procent biologisch landbouwareaal. Om dat mogelijk te maken, moeten voor 1 april harde afspraken worden gemaakt met supermarkten, verwerkers en andere ketenpartijen.

Vanuit de Kamer werd echter betwijfeld of de huidige marktvraag voldoende is. Laura Bromet (PRO) wijst erop dat zelfs een forse uitbreiding van het biologische assortiment bij supermarkten als Lidl nog onvoldoende is om de areaaldoelstelling te halen.

Lees ook: Biologisch moet groeispurt maken, maar A-merken blijven ver achter

Ook Caroline van der Plas (BBB) vraagt zich af hoe het kabinet biologische productie kan afdwingen als consumenten er beperkt vraag naar hebben. Volgens haar gaat momenteel slechts een klein deel van de supermarktuitgaven naar biologische producten.

De minister legt de verantwoordelijkheid nadrukkelijk neer bij de keten. Als supermarkten, verwerkers en andere partijen hun rol pakken, kunnen consumenten volgens hem vaker voor duurzame producten kiezen.

Daarnaast staat het kabinet open voor verdergaande maatregelen. Zo reageerde de minister positief op het idee om een bijmengverplichting voor biologische grondstoffen te onderzoeken, als vrijwillige afspraken onvoldoende blijken.

Langjarige zekerheid nodig

De continuïteit van bestaande duurzaamheidsconcepten kwam ook aan bod tijdens het Kamerdebat. Van der Plas waarschuwt dat enkele supermarkten zich terugtrekken uit eerder opgezette duurzame marktconcepten, waardoor onzekerheid ontstaat voor boeren die hebben geïnvesteerd.

De landbouwminister geeft aan die zorg te delen. Volgens hem moeten de afspraken die nu worden gemaakt juist zorgen voor langjarige zekerheid. ‘Anders ga je als ondernemer niet investeren’, aldus Van Essen.

Om het overleg tussen overheid en ketenpartijen te versnellen, wil het kabinet een onafhankelijke verkenner aanstellen. Aanleiding is onder meer het recente SER-advies over verdienvermogen in de landbouw. De minister erkende dat duidelijkere regie nodig is om afspraken daadwerkelijk van de grond te krijgen.