Muizen vreten Alblasserwaard kaal, tonnen schade voor boer

Waar op veel plekken in het land het grasland in deze tijd van het jaar nog mooi groen is, laten sommige regio’s een heel ander beeld zien. In de Alblasserwaard, in het zuidoosten van Zuid-Holland, lijkt het wel een toendra. Volledige percelen zijn kaal, bruin en bieden een trieste aanblik. De oorzaak: een enorme muizenplaag.

Rondom boerderij De Heihoeve in Giessenburg is het wel heel bont. ‘Ik denk dat 85 procent van onze percelen in meer of mindere mate zijn aangetast’, zegt bedrijfsleider Stuij. ‘Ik begreep van de oude eigenaar van dit bedrijf dat het in 1976 ook heftig was, maar in mijn leven heb ik dit sowieso nog nooit meegemaakt. De eerste drie snedes hebben we dit jaar nog goed kunnen binnenhalen, daarna was het over. Door het langdurig droge weer hebben muizen alle kans gehad om zich voort te planten.’

Stuij weet van andere melkveehouders dat zij met vergelijkbare problemen kampen. ‘De Alblasserwaard heeft 25.000 hectare agrarisch grasland en vrijwel overal is muizenoverlast. We hebben het er wel over. Ik heb ook contact met boeren in Friesland, met hen wissel ik ervaringen uit. Daar hebben ze er al langer last van.’

Volgens Stuij hebben muizen vooral hun zinnen gezet op percelen waar al langdurig gras staat. Onderscheid maken tussen Engels raaigras en kruidenrijk grasland doen de beesten volgens de boer niet. ‘We hebben hier ook wat percelen in natuurbeheer. Die zijn net zo dood, er is geen verschil.’

De Heihoeve is een groot melkveebedrijf, met 350 koeien, 180 stuks jongvee en zo’n 160 hectare grond in gebruik waarvan 100 hectare rechtstreeks achter de boerderij. Stuij, afkomstig van een melkveebedrijf een paar dorpen verderop, is sinds oktober vorig jaar bedrijfsleider. Hij ziet maar weinig mogelijkheden om wat te doen aan het bestrijden van de muizen.

Op een van de door sloten omzoomde percelen achter de boerderij laat Stuij zien wat er wél kan worden gedaan. Via een enorme, flexibele waterslang wordt vanuit een sloot grote hoeveelheden water op het kaalgevreten grasland gepompt. ‘We zijn er bij wijze van proef mee begonnen en het werkt goed’, stelt Stuij vast.

Het bevloeien van grasland om muizen te bestrijden, is een methode die elders in het land ook wordt gebruikt. Muizen verdrinken, worden bejaagd of gaan dood doordat ze bijvoorbeeld longontsteking krijgen door al dat water.

Lees ook: Friese boeren zetten opnieuw land onder water in strijd tegen muizen

Het is goed te zien op welke delen dit het meest recent is gebeurd. Honderden meeuwen en tientallen ooievaars doen zich in de plassen water tegoed aan een uitgebreid feestmaal van muizen. Her en der op de droge stukken ligt nog een muis, al dan niet levend. Vanuit de lucht volgen talloze buizerds het tafereel met grote interesse.

‘Vandeweek zaten de ooievaars letterlijk uit te buiken, die vreten zich helemaal vol’, zegt Stuij. Dat ze meehelpen muizen bestrijden is mooi, maar het moet niet te lang duren. ‘Als die roofvogels in het voorjaar maar weg zijn. Anders vormen ze ook nog een bedreiging voor de weidevogels die we hier altijd veel hebben zitten.’

Ondernemersrisico?

Agrariërs kunnen voor muizenschade geen vergoeding krijgen omdat de veldmuis is vrijgesteld van bestrijding. Het betekent dat de economische schade volledig voor rekening van de boer komt. ‘Je zou kunnen zeggen dat het ondernemersrisico is’, zegt Stuij, ‘maar je komt door de muizenoverlast op een heleboel vlakken toch in de knel.’

Daarbij gaat het niet alleen om kosten voor de aankoop van extra voer ter compensatie van het gras dat niet van het land af komt. ‘Gelukkig hadden we nog wat voorraad van vorig jaar, maar je ziet het met de dag minder worden. Volgend jaar begin je gewoon met een achterstand’, legt Stuij uit. Daar komen de kosten voor graszaad bij, die Stuij op zo’n 30.000 euro inschat. Plus de loonwerker die moet langskomen om opnieuw in te zaaien.

Lees ook: 'Als je niets tegen muizen doet, wordt grasland bouwland'

Nog groter is de schade die indirect ontstaat en waarschijnlijk pas volgend jaar volledig zichtbaar is. ‘We doen mee aan PlanetProof en de afgelopen jaren konden we aan de eisen voldoen. Als we niet kunnen beweiden en veel voer moeten aankopen, hebben we niet alleen extra kosten, maar vallen we ook daarvoor buiten de boot. Dat scheelt misschien wel 5 cent per liter. Met de hoeveelheden die wij melken, heb je het echt over een schade die in de tonnen loopt.’

Stuij wil niet zielig doen, bij De Heihoeve zijn ze niet snel wanhopig, maar ‘het gaat wel kriebelen’, zoals hij het zegt. ‘De impact van de economische schade heeft zijn weerslag op de rest van het bedrijf. Investeringen blijven hierdoor liggen. Daar is door de schade nu geen ruimte voor.’

Volgend jaar zet de boer mais op 13 hectare die nu nog tijdelijk grasland is. ‘Op deze percelen zaaien we voor de winter Italiaans raaigras in. Zo kunnen we hopelijk volgend voorjaar nog wat extra gras oogsten, voordat er mais op de percelen komt. Op al het overige land word gewoon graszaad ingezaaid.’

Dat muizenschade in de toekomst wel in aanmerking komt voor een vergoeding van de provinciale uitvoeringsorganisatie BIJ12, verwacht Stuij niet. Waar de bedrijfsleider op hoopt, is dat agrarische belangenbehartigers zich er richting de politiek voor inzetten om het voor boeren makkelijker te maken.

Ecoregeling

Als voorbeeld noemt de veehouder de ecoregeling vanuit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). ‘Daarvoor moeten we een x-aantal hectare spotsprayen. Als dat niet lukt, moet je dat voor ieder afzonderlijk perceel aantonen en indienen met een foto. Dat levert toch onnodig veel werk op? Niet alleen voor mij, maar ook voor die instanties. Het zou veel logischer zijn en tijd en geld schelen als het gebied automatisch die vrijstelling krijgt, wanneer je constateert dat ergens veel muizenschade is.’

Ondertussen probeert Stuij er maar het beste van te maken. De percelen die onder water zijn gezet, worden telkens binnen een week opnieuw ingezaaid. ‘Er komt maar geen echte omslag van het weer. Het is nog steeds heel droog en na het bevloeien zit er tenminste wat vocht in de grond’, redeneert hij.

De Zuid-Hollandse melkveehouder hoopt komend jaar in ieder geval een eerste snede gras te oogsten, om daarna mais in te zaaien. ‘Weidegang gebeurt toch niet op opnieuw ingezaaide percelen. Dan maar beter deels mais, om de risico’s te spreiden. Doen we de jaren daarna wel weer gras.’

LTO Nederland wil dat het kabinet de regels rond graslandvernieuwing na muizenschade aanpast. Volgens haar worden veehouders nu niet alleen getroffen door de schade zelf, maar ook door mest- en GLB-regels die uitgaan van vrijwillige graslandvernieuwing.

Op door muizen getroffen percelen is de grasmat soms zo zwaar aangetast, dat boeren geen andere keuze hebben dan deze te vernieuwen. Maar volgens de belangenorganisatie behandelt de overheid zo’n situatie hetzelfde als wanneer een ondernemer bewust een gezonde grasmat scheurt.

‘Boeren kiezen er niet voor dat muizen hun grasland opvreten. Dan moeten zij er ook niet in het mestbeleid voor worden afgerekend’, stelt LTO. ‘Eerst ben je je gras kwijt, daarna krijg je ook nog stikstofkorting. Dat is dubbel pech.’

Bij het vernieuwen van grasland op zand- en lössgrond geldt momenteel een korting van 50 kilo stikstof per hectare. Die maatregel is bedoeld om extra uitspoeling van nutriënten na het scheuren van grasland te beperken.

Volgens LTO is niet aangetoond dat een door muizen vernielde grasmat dezelfde effecten heeft als een gezonde grasmat die wordt omgeploegd. Daarom vraagt zij de Commissie Deskundigen Meststoffenwet onderzoek te doen naar de mineralisatie die optreedt bij graslandvernieuwing na muizenschade.

Termijnen verruimen

Daarnaast pleit LTO voor meer ruimte in de mestregels. Daarbij zou kritisch moeten worden gekeken naar de stikstofkorting en wordt gepleit voor verruiming van de termijnen voor graslandvernieuwing. Voor klei- en veengronden stelt de organisatie een uiterste datum van 30 september voor, voor zand- en lössgronden 15 september.

Ook in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wil LTO aanpassingen zien. Agrarisch ondernemers die deelnemen aan de eco-activiteit langjarig grasland zouden die status moeten behouden als zij door muizenschade worden gedwongen hun grasmat te vernieuwen.

De muizenschade is dit jaar op sommige plekken fors, maar zo erg als de winter van 2014-2015 is het vooralsnog niet. In dat jaar bedroeg alleen de geschatte economische schade in Friesland al zo’n 80 miljoen euro.

In die provincie lag destijds het absolute zwaartepunt van de muizenplaag. Van de 1.600 agrarische bedrijven op veen en klei in Friesland hadden er meer dan 900 zware schade aan graslanden, becijferde de provinciale uitvoeringsorganisatie BIJ12.

Ook Groningen, Noordwest-Overijssel, de Eempolders, Alblasserwaard en de Lopikerwaard hadden die winter veel last van muizenschade. Hoewel ook waterkeringen en bermen werden kaalgevreten, waren weilanden het meest in trek bij de veldmuizen.

Plaag verspreidde zich

Volgens de provinciale uitvoeringsorganisatie kende de muizenuitbraak destijds een opmerkelijke ontwikkeling. Aanvankelijk startte de plaag op veen- en klei-op-veengraslanden in Midden- en Zuidwest-Friesland. In het najaar en de winter van 2014 werd de muizenplaag in dat hele gebied zichtbaar.

Na de winter van 2014-2015 liepen de aantallen sterk terug en bleken muizen op veel plaatsen zo goed als verdwenen. In de loop van mei-juni 2015 stak de beproeving opnieuw de kop op, nu via een uitbreiding naar de kleigronden in het westen en noorden van de provincie.

Grootschalige uitbraken worden voor een belangrijk deel beïnvloed door de weersomstandigheden. De muizenplagen van 2014-2015 en een eerdere in 2004 werden voorafgegaan door een opvallend droge zomer en herfst.

De muis is pas sinds 2004 op grote schaal terug in het Nederlands agrarisch landschap. Tot halverwege de vorige eeuw waren plagen op laaggelegen delen van het land gebruikelijk, daarna decennialang niet. Het huidige jaar wordt door experts inmiddels gezien als ‘uitbraakjaar’.