Floating Farm Rotterdam: pionieren op het water maar binnenkort kopje-onder

Nietsvermoedend staat een Duits gezin bij de ingang van de Floating Farm in Rotterdam. Of ze de boerderij mogen bekijken, is de vraag. Minke van Wingerden, met haar echtgenoot Peter initiatiefnemer van de drijvende koeienboerderij, vindt het prima. ‘We zijn vandaag eigenlijk gesloten, maar ik kan ze toch moeilijk wegsturen’, zegt ze. Het is typerend voor de aantrekkingskracht die de experimentele boerderij heeft op Rotterdammers en bezoekers.

Op het eerste gezicht lijkt Floating Farm dan ook vooral een opvallende publiekstrekker. Maar wie beter kijkt, ziet een melkveebedrijf dat dezelfde vraagstukken kent als veel collega's op het vasteland: een sluitende bedrijfsvoering, strengere regelgeving, vergunningen en onzekerheid over de toekomst.

Alleen komt daar op deze locatie nog een extra uitdaging bovenop. De boerderij moet de Rotterdamse Merwehaven binnenkort verlaten. De operationele vergunning loopt af en een verlenging lijkt uitgesloten. Van Wingerden kan er nauwelijks bij. ‘Ik heb de gemeente gevraagd: ‘Zijn de koeien het probleem?’ Toen hebben we zelfs een alternatief bedacht zonder koeien, met plantaardige productie. Maar ook dat kreeg geen steun. Linksom of rechtsom moeten we weg.’

Het idee voor Floating Farm ontstond niet in Nederland, maar aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Tijdens orkaan Sandy zag Peter van Wingerden in 2012 hoe delen van New York werden afgesloten van hun voedselvoorziening. Een boerderij op het water kan ook tijdens een overstroming voedsel blijven produceren voor de stad, was zijn idee.

Die gedachte groeide uit tot een bredere visie op voedselproductie. Volgens Minke van Wingerden is het huidige voedselsysteem te afhankelijk geworden van internationale handelsstromen. ‘Rabobank heeft berekend dat 1 kilo voedsel op ons bord gemiddeld 33.000 kilometer heeft afgelegd. Moeten we dat blijven doen? Kan het ook anders?’

Bekijk ook de video: Koeien van enige drijvende boerderij ter wereld zijn te koop

Floating Farm wil daarom voedsel dichter bij de consument produceren. Niet op kostbare bouwgrond, maar op water. ‘Wij creëren als het ware agrarische grond in de stad’, zegt Van Wingerden. ‘En doordat je drijvend bent, ben je bovendien klimaatadaptief. Bij overstromingen of droogte kun je gewoon blijven produceren.’

De drijvende boerderij is veel meer dan een melkveehouderij. De melk wordt op het bedrijf verwerkt tot onder meer yoghurt, kaas en boter. Via een eigen winkel, restaurants en diverse supermarkten vindt de zuivel zijn weg naar Rotterdamse consumenten.

De eigen winkel groeide van noodgreep tijdens de coronacrisis uit tot gouden greep. ‘Daardoor hebben we een vaste klantenkring opgebouwd. Mensen komen hier speciaal voor de zuivel’, zegt Van Wingerden.

De koeien worden grotendeels gevoerd met reststromen uit de stad. Bierbostel van een stadsbrouwerij, brood van een bakker en sinaasappelschillen die de supermarkt overhoudt, krijgen een tweede bestemming in het rantsoen.

De maatschappelijke functie groeide onverwacht uit tot een belangrijk onderdeel van het bedrijf. Jaarlijks bezoeken duizenden mensen Floating Farm. Daarnaast draaien zo'n dertig vrijwilligers mee op het bedrijf. ‘Wij zijn eigenlijk een sociale familie geworden. Zeker in een stad is dat ontzettend waardevol’, vindt de ondernemer.

Hoewel Floating Farm wereldwijd geldt als toonbeeld van innovatie, ervaart Van Wingerden juist in Nederland veel weerstand. Volgens de initiatiefnemer van de drijvende koeienboerderij lopen vernieuwende initiatieven hier regelmatig vast in bestaande regelgeving.

Dat blijkt onder meer uit de discussie over de emissiearme stalvloer die het bedrijf nu de das lijkt om te doen. De oorspronkelijke, gecertificeerde vloer bleek in de praktijk problemen te geven doordat het rubber uitzette. De ondernemers vervingen hem daarom door een technisch betere vloer. Alleen ontbreekt daarvoor een officiële certificering.

‘Nu moeten we die vloer er weer uithalen op straffe van een flinke boete per geconstateerde overtreding’, vertelt Van Wingerden. ‘Maar er is geen alternatief met een certificaat. Toch zegt de toezichthouder: ‘Laat het certificaat maar zien.’ Het betekent vrijwel zeker al op korte termijn het einde van de drijvende boerderij, in ieder geval met koeien.’

Het is om gek van te worden, verzucht de ondernemer. ‘Je weet dat je hier weg moet, je hebt nog geen andere locatie en dan krijg je ook dit soort dossiers erbij. Op een gegeven moment denk je wel: waar zijn we eigenlijk mee bezig?’

Volgens Van Wingerden staat dat niet op zichzelf. Ze ziet een overheid die de boerderij graag gebruikt als visitekaartje, maar nauwelijks helpt wanneer het erop aankomt. ‘Bij iedere presentatie over Rotterdam als innovatieve stad staat Floating Farm voorop. Ze profileren zich ermee, maar ze kopen geen litertje melk. Dat is toch vreemd.’

Bedrijfsgegevens
Minke van Wingerden runt samen met haar echtgenoot Peter de Floating Farm in Rotterdam. Het bedrijf heeft 28 melkkoeien. Floating Farm is een melkveebedrijf, kaasmakerij en vertical farm met kruiden en eetbare bloemen op een drijvende boerderij in de Rotterdamse haven. Aan de wal is een klein perceel gras, een boerderijwinkel en een installatie voor mestverwerking. De boerderij is een initiatief van Peter en Minke van Wingerden en wordt gerund door een ingehuurde boer, dertig vrijwilligers en stagiairs.

Ondanks alle bestuurlijke frustraties overheerst op de boerderij zelf juist optimisme. Het contact met stedelingen ziet Van Wingerden als een van de belangrijkste opbrengsten van het project. ‘Veel mensen weten niet eens meer waar melk vandaan komt. Dan vragen ze hoeveel mannetjes en hoeveel vrouwtjes tussen de koeien lopen’, glimlacht ze.

Die verwondering verandert volgens de ondernemer vaak in waardering. Klanten leren dat verse producten soms simpelweg op zijn en dat voedsel niet onbeperkt beschikbaar is. ‘Als de boter op is, zeggen mensen tegenwoordig: ‘Dan kom ik morgen terug.’ Dat bewustzijn vind ik prachtig. Op is goed voor de boer.’

Internationale belangstelling

Dat Floating Farm waarschijnlijk uit Rotterdam moet vertrekken, betekent volgens Van Wingerden niet het einde van het concept. Internationaal groeit de belangstelling. In Los Angeles en Hamburg wordt gewerkt aan plannen voor drijvende voedselproductie en ook elders vragen overheden en organisaties de Rotterdamse pioniers om mee te denken. Daarnaast ondersteunt Floating Farm projecten met verticale landbouw, zoals Farm Zero in Chicago.

Van Wingerden: ‘Ik ben ervan overtuigd dat drijvende voedselproductie dicht bij de stad toekomst heeft. Of dat altijd met koeien zal zijn, weet ik niet. Maar de gedachte achter het concept blijft overeind.’

Zomerserie Boeren op een unieke plek
Geen twee boerenbedrijven zijn hetzelfde. Niet alleen de ondernemer, maar ook de plek maakt het verschil. In deze zomerserie bezoeken we agrarische bedrijven op bijzondere locaties: van eiland tot natuurgebied en van grensgeval tot de rand van de stad. Hoe beïnvloedt de omgeving de keuzes op het erf? En welke kansen en uitdagingen brengt zo’n plek met zich mee? Bekijk ook de videoreportages van onze zomerserie.