Vrijhandel is voorwaarde voor lagere prijzen

Bij grote mondiale gebeurtenissen wordt de voedselexport beperkt, de invoer gestimuleerd en worden strategische voorraden aangesproken. Volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) zijn dergelijke maatregelen echter lang niet altijd effectief. In het rapport The State of Agricultural Commodity Markets 2026 concludeert de organisatie dat handelsbeleid een doorslaggevende rol speelt bij het vergroten of juist verminderen van de gevolgen van een voedselcrisis.

Open markten en internationale samenwerking blijken op de lange termijn veerkrachtiger dan protectionisme. De FAO stelt dat de wereldwijde handel in voedsel en landbouwproducten in de afgelopen decennia opmerkelijk veerkrachtig is gebleken. Ondanks gebeurtenissen zoals de voedselcrisis in 2007 en 2008, de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne is de mondiale voedselhandel blijven groeien.

Die handelsbewegingen hebben een belangrijke functie, omdat voedsel van gebieden met overschotten naar gebieden met tekorten stroomt. Zo kunnen regionale productietekorten worden opgevangen, zonder dat direct grootschalige voedseltekorten ontstaan. Volgens de FAO wordt die bufferfunctie belangrijker nu extreem weer, geopolitieke spanningen en verstoringen van logistieke ketens vaker voorkomen.

Lees ook: Geopolitiek raakt ook de tuinbouwsector

Tegelijkertijd waarschuwt de Voedsel- en Landbouworganisatie dat de wereldmarkt kwetsbaar blijft voor beleidsreacties van overheden. Vooral bij volumeproducten als tarwe, maïs en rijst is de handel geconcentreerd rond een beperkt aantal grote exporterende landen. Wanneer die landen de export beperken, ontstaan wereldwijd direct spanningen op de markt.

Explosieve prijsstijging

Dat bleek onder meer tijdens de voedselcrisis van 2007 en 2008. Lage voorraden, tegenvallende oogsten en stijgende energieprijzen zorgden toen voor een krappe markt. Veel exporterende landen reageerden met exportverboden of -heffingen om hun binnenlandse markt te beschermen. Tegelijkertijd probeerden importerende landen juist extra voedsel aan te kopen. Die combinatie leidde mondiaal tot explosieve prijsstijgingen.

Volgens de FAO waren deze beleidsmaatregelen een belangrijke oorzaak van de uiteindelijke prijspiek. Voor rijst lijkt zo’n 45 procent van de stijging van de wereldmarktprijs het gevolg te zijn van exportbeperkingen. Bij tarwe zou circa 30 procent van de prijsstijging zijn veroorzaakt door handelsbarrières. De Wereldbank deelt deze bevindingen. Onderzoek laat zien dat handelsmaatregelen tijdens de voedselcrisis de prijsschokken aanzienlijk versterkten.

Lees ook: Europese landbouw ageert tegen 'doordrukken' Mercosur

Volgens de Wereldbank ontstaat hierdoor een collectief actieprobleem: individuele landen proberen hun eigen markt af te schermen. Maar doordat meerdere landen dezelfde maatregelen nemen, lopen de prijzen juist verder op. Wat nationaal een oplossing lijkt, kan internationaal het probleem verergeren. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) waarschuwt dat exportverboden ertoe kunnen leiden dat ondernemers minder investeren omdat de binnenlandse prijzen lager worden. Daarmee komt productie op langere termijn juist onder druk te staan.

Internationale positie

Volgens onderzoekers van de FAO hangen de weerbaarheid en voedselzekerheid van een samenleving sterk samen met de internationale positie van het betreffende land. Landen met veel handelspartners en goede verbindingen met grote handelshubs blijken beter bestand tegen schokken. Zij kunnen sneller uitwijken naar andere leveranciers zodra een exporteur wegvalt.

Ook andere onderzoeken komen tot die conclusie. Analyses van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) laten zien dat landen die hun voedselimport spreiden over meerdere leveranciers minder kwetsbaar zijn voor misoogsten, oorlogen of handelsconflicten. Als één leverancier uitvalt, kunnen zij eenvoudiger overschakelen naar alternatieve herkomstlanden. Dat vergroot de veerkracht van hun voedselsysteem.

Toch kan het ook anders. Wanneer landen samen optrekken om schokken in de handel op te vangen, kunnen te hoge grondstofprijzen worden voorkomen. Een voorbeeld is de oorlog in Oekraïne. Toen de export vanuit de Oekraïense havens rond de Zwarte Zee in het voorjaar van 2022 grotendeels stilviel, schoten de wereldprijzen van granen omhoog. Veel landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten waren sterk afhankelijk van Oekraïens en Russisch graan en zochten de samenwerking op.

Zwarte Zee-graandeal

De door de Verenigde Naties en Turkije bemiddelde zogeheten ‘Zwarte Zee-graandeal’ zorgde voor een gedeeltelijk herstel van de exportstromen. Tussen augustus 2022 en juli 2023 werd bijna 33 miljoen ton aan landbouwproducten uitgevoerd. Volgens de FAO droeg dit flink bij aan de stabilisering van de wereldmarkt en het terugdringen van de prijsdruk.

De belangrijkste conclusie van het FAO-rapport is daarom dat handelsbeleid de gevolgen van een crisis kan verzachten of juist kan versterken. Open markten, goede internationale samenwerking en een breed netwerk van handelspartners vergroten de weerbaarheid van het mondiale voedselsysteem.

Hormuzcrisis doet denken aan oliecrises jaren zeventig
De verstoringen rond de Straat van Hormuz roepen herinneringen op aan de oliecrises van 1973 en 1979. Net als destijds wordt de wereldeconomie geconfronteerd met een geopolitieke schok in het Midden-Oosten die zich vertaalt in hogere energieprijzen. Toch is er een belangrijk verschil: de hedendaagse landbouw is veel sterker verweven met mondiale handelsstromen, kunstmestmarkten en logistieke ketens dan vijftig jaar geleden.
Tijdens de oliecrises probeerden veel landen hun binnenlandse markt af te schermen. Om de voedselvoorziening veilig te stellen, werden prijscontroles ingevoerd, voorraden aangelegd en werd de export van landbouwproducten soms beperkt. Ook verhoogden grote importeurs hun strategische aankopen van granen, waardoor de druk op de wereldmarkt verder opliep. Volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) droegen deze beleidsreacties bij aan de grondstoffenhausse van 1973-1974.