Van Essen: ‘De stalnorm moet ambitieus zijn, maar boeren niet overvragen’

Voor veel melkveehouders draait het pakket om bedrijfsspecifieke emissieplafonds, grondgebondenheid en nieuwe regels rond zonering nabij Natura 2000-gebieden. Vooral de norm van 0,164 kilo ammoniak per fosfaatrecht roept vragen op. Van Essen benadrukt dat de norm niet willekeurig is gekozen.

Volgens de minister heeft Wageningen University & Research (WUR) onderzocht wat technisch haalbaar is met de huidige maatregelen en technieken. ‘De norm moet ambitieus zijn, maar boeren niet overvragen’, zegt hij. Daarbij blijkt dat ongeveer een kwart van de melkveehouders al in de buurt komt van de nieuwe norm. De rest van de sector zal volgens Van Essen nog stappen moeten zetten.

De haalbaarheid van de plannen staat of valt volgens de minister met de beschikbaarheid van ondersteunende regelingen. Van het totale pakket van 20 miljard euro moet ongeveer 8 miljard euro rechtstreeks op het boerenerf terechtkomen. Dat geld is bedoeld voor innovatie, extensivering, verplaatsing en andere aanpassingen die nodig zijn om aan de normen te voldoen.

‘Als we boeren vragen te veranderen, moeten we ook nadenken over hun verdienmodel’, zegt Van Essen. ‘Daarom investeren we in agrarisch natuurbeheer en omschakeling naar vormen van extensieve landbouw, zoals biologische landbouw of multifunctionele landbouw.’

Voermaatregelen

Voor boeren is vooral van belang dat de minister ervan uitgaat dat de norm gehaald kan worden met bestaande technieken. Daarbij noemt hij onder meer voermaatregelen en emissiereducerende stalsystemen. Tegelijk erkent hij dat ondernemers snel duidelijkheid nodig hebben over subsidies en regelingen. Die verwacht hij later dit jaar verder uit te werken zodra het budget definitief beschikbaar is.

Veel melkveehouders wijzen erop dat innovaties vaak vergunningen vereisen, terwijl de vergunningverlening juist vastloopt. Van Essen ziet dat probleem ook. Hij wil dat investeringen die aantoonbaar leiden tot minder stikstofuitstoot eenvoudiger kunnen worden uitgevoerd. Daarom zet hij in op het weer mogelijk maken van intern salderen en op een ruimere toepassing van zogenoemde passende maatregelen.

Een ander discussiepunt is de zonering rond Natura 2000-gebieden. Het kabinet kiest daar voor extensieve landbouw. Volgens Van Essen is bewust afgezien van strengere stikstofreducties die landbouw in deze gebieden vrijwel onmogelijk zouden maken. Met de gekozen aanpak moet landbouwkundig gebruik volgens hem mogelijk blijven, al zullen boeren volgens hem wel moeten omschakelen naar extensievere bedrijfsmodellen.

Voor ondernemers die juist willen groeien of intensiveren, ligt de toekomst volgens de minister vooral buiten deze zones. Daarmee wordt een duidelijke ruimtelijke keuze gemaakt: extensieve landbouw rond natuurgebieden en ruimte voor intensieve landbouw elders.

Zonering rond kwetsbare natuur niet in beton gegoten Landbouwminister Jaimi van Essen benadrukt dat de uiteindelijke invulling van de zonering rond stikstofgevoelige natuurgebieden niet vaststaat. Provincies spelen daarin een belangrijke rol. Hij roept boeren op om provinciale gebiedsplannen goed te bestuderen en actief deel te nemen aan gesprekken met zowel provincies als het ministerie, omdat die plannen mede bepalen hoe de zonering eruit komt te zien. Van Essen erkent de zorg dat boeren in gebiedsprocessen ondergesneeuwd kunnen raken door andere belangen en noemt dit een belangrijk aandachtspunt. Volgens hem moet iedereen die door de plannen wordt geraakt een plek aan tafel kunnen krijgen. De provincie heeft daarin de rol van procesbegeleider, maar hij ziet het als zijn verantwoordelijkheid om richting provincies duidelijk te maken dat alle betrokken boeren en grondeigenaren vertegenwoordigd moeten worden. Over de veelbesproken zonering van 1.000 meter zegt de minister dat eerdere voorstellen opnieuw worden bekeken. Het ministerie heeft op basis van natuurbelasting en de invloed van landbouwactiviteiten bepaald waar zonering mogelijk zinvol is. Tegelijkertijd kan generiek stikstofbeleid ervoor zorgen dat in sommige gebieden aanvullende zonering niet meer nodig is. Daarom verwacht het kabinet dat ongeveer twintig van de momenteel aangewezen gebieden mogelijk alsnog kunnen afvallen. De voorgestelde afstanden en gebieden zijn dus nadrukkelijk nog niet in beton gegoten. In overleg met provincies wordt de komende maanden bekeken welke grenzen logisch zijn en welke maatregelen nodig zijn om natuurdoelen te halen. Deze afspraken worden uiteindelijk vastgelegd in rijksinstructieregels, die naar verwachting in januari worden vastgesteld. Boeren vragen vooral om duidelijkheid over de praktische gevolgen voor hun bedrijf. De minister begrijpt die behoefte en wil, waar mogelijk, al vóór januari meer helderheid geven.

Het pakket waarmee het kabinet de stikstofemissie wil terugdringen en de vergunningverlening op gang wil brengen, heeft grote gevolgen voor de land- en tuinbouw. Van Essen legt uit hoe hij dit pakket wil uitrollen, met behoud van toekomstperspectief. ‘Als we boeren vragen te veranderen, moeten we ook nadenken over hun verdienmodel.’

Met het stikstofpakket van 20 miljard euro wil de minister de vergunningverlening weer op gang brengen en tegelijk de uitstoot van stikstof terugdringen. Voor boeren betekent dat nieuwe emissienormen, zonering rond natuurgebieden, grondgebondenheid en forse investeringen in innovatie. In een gesprek met Nieuwe Oogst licht de minister toe wat zijn plannen betekenen voor boeren en tuinders. Ook blikt hij terug op het Kamerdebat dat hierover werd gehouden op 1 juli.

Wat is uw belangrijkste conclusie na het Kamerdebat over het stikstofpakket?

‘Het debat begon heel politiek, maar uiteindelijk ging het gelukkig ook over de inhoud. Dat vind ik belangrijk, want boeren willen vooral weten wat dit pakket voor hun bedrijf betekent. Dat was voor mij ook de belangrijkste opbrengst van het debat: het gesprek voeren over de praktische gevolgen op het erf.’

Welk huiswerk heeft u meegekregen?

‘We moeten de plannen verder verfijnen en toetsen aan de praktijk. We gaan hierover in gesprek met sectororganisaties als LTO Nederland en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK), maar ook met waterschappen en provincies. Er ligt veel op tafel, maar eigenlijk begint het werk nu pas.’

Verwacht u voldoende politieke steun voor de plannen?

‘We hebben een meerderheid in de Tweede Kamer voor het stikstofpakket, maar voor zo’n ingrijpende verandering als dit zou ik het liefst op een bredere steun in de Kamer kunnen rekenen. Dat geeft ook boeren meer vertrouwen dat het beleid niet na een paar jaar weer verandert.’

Wat gaan boeren als eerste merken van het pakket?

‘Ik denk dat de beweging eigenlijk al begonnen is. Boeren kijken naar hun eigen emissiecijfers en berekenen wat de nieuwe normen voor hun bedrijf betekenen. Daarnaast willen we zo snel mogelijk duidelijkheid geven over subsidies en regelingen die ondernemers helpen om daadwerkelijk stappen te gaan zetten.’

Hoe komt het beleid uiteindelijk samen op het boerenerf?

‘Er zijn generieke maatregelen, zoals bedrijfsspecifieke emissieplafonds en grondgebondenheid. Daarnaast komt er gebiedsgericht beleid rondom kwetsbare natuurgebieden. Belangrijk is dat we niet alleen regels opleggen, maar ook kijken wat er al in gebieden gebeurt. Bovendien gaat een groot deel van het beschikbare budget naar boeren voor innovatie, extensivering en andere aanpassingen.’

Hoeveel van die 20 miljard euro komt daadwerkelijk bij boeren terecht?

‘Ongeveer 8 miljard euro komt direct op het boerenerf terecht. Dat geld is bedoeld voor innovaties in stallen, voermaatregelen en andere investeringen die nodig zijn om aan de emissienormen te voldoen.’

Hoe wilt u boeren stimuleren om nu al in beweging te komen?

‘Door een duidelijk toekomstbeeld te schetsen. Als ondernemers weten welke norm geldt, welke hulpmiddelen beschikbaar zijn en welke ondersteuning ze kunnen verwachten, dan gaan ze stappen zetten. Daarnaast komen er regelingen voor bijvoorbeeld voermaatregelen en innovatie. Ook de markt kan bijdragen, bijvoorbeeld via duurzaamheidssystemen zoals PlanetProof.’

Hoe bent u tot de ammoniaknorm van 0,164 kilo per fosfaatrecht gekomen?

‘Die norm is niet zomaar gekozen. We hebben Wageningen University & Research gevraagd te onderzoeken wat haalbaar is met de technieken die nu beschikbaar zijn. De norm moet ambitieus zijn, maar boeren niet overvragen.’

Hoeveel melkveebedrijven voldoen nu al ongeveer aan die norm?

‘De best presterende 25 procent van de bedrijven zit in de buurt van die norm. Ook die bedrijven moeten vaak nog stappen zetten. Tegelijkertijd realiseer ik me dat een groot deel van de sector nog een behoorlijke opgave heeft.’

Hoe weten boeren waar zij nu staan?

‘Er zijn al rekentools beschikbaar en die worden veel gebruikt. Daarnaast willen wij zelf inzichtstools ontwikkelen, samen met Wageningen University & Research. Ik vind het belangrijk dat ondernemers gedurende het hele traject kunnen zien hoe ze ervoor staan ten opzichte van de doelen.’

Veel innovaties vragen een vergunning. Hoe voorkomt u dat boeren vastlopen?

‘Dat kip-eiverhaal moet eruit. Als een investering aantoonbaar minder stikstofuitstoot veroorzaakt, dan moet die ook mogelijk zijn. Daarom zetten we in op het weer mogelijk maken van intern salderen en op het gebruik van passende maatregelen. Het kan niet zo zijn dat een ondernemer wil investeren in iets wat beter is voor de natuur, maar vastloopt doordat er geen vergunning wordt afgegeven. Daar voeren we ook met de Europese Commissie het gesprek over.’

Is er voldoende innovatie beschikbaar om de doelen te halen?

‘De norm is gebaseerd op technieken die er nu al zijn. We rekenen dus niet op toekomstige innovaties om de doelen te halen. Tegelijkertijd willen we nieuwe technieken sneller beschikbaar maken. Daarom versterken we het innovatieloket en zetten we in op versnelling van de toelating van innovatieve systemen.’

Bekijk ook: ‘Emissienorm voor veehouders is nu haalbaar met best beschikbare technieken’

Wat betekent zonering voor boeren rond Natura 2000-gebieden?

‘De gedachte is dat rond kwetsbare natuurgebieden een extensievere vorm van landbouw past. Daarmee creëren we juist ruimte voor hoogproductieve landbouw op andere plekken in Nederland. Hoe de zones er precies uit gaan zien, werken we de komende maanden verder uit met de provincies.’

Hebben intensieve melkveebedrijven in die zones nog toekomst?

‘In de hoofdlijnen van het pakket is de keuze gemaakt dat rond natuurgebieden extensieve landbouw het beste past. Dat betekent niet dat innovatie daar geen rol kan spelen, maar ondernemers moeten zich wel afvragen of een intensieve bedrijfsvoering op die plek toekomstbestendig is.’

Wanneer krijgen boeren duidelijkheid over de exacte zonering?

‘Dat is een van de belangrijkste vragen die ik nu krijg. Daarom gaan we de komende maanden met de provincies kijken naar de precieze begrenzing. Uiteindelijk worden die vastgelegd in rijksinstructieregels. Ik begrijp heel goed dat boeren niet tot januari willen wachten op duidelijkheid. Daarom proberen we eerder inzicht te geven.’

Hoe voorkomt u dat natuurdoelen opnieuw een bewegend doel worden?

‘Daarom kiezen we niet voor steeds wisselende habitattypen als uitgangspunt. We werken met vaste begrenzingen rond natuurgebieden. Boeren moeten weten waar ze aan toe zijn. Een systeem waarbij de doelen voortdurend verschuiven, wil ik juist voorkomen.’

Luister ook: Podcast: ‘Als we boeren vragen te veranderen, moeten we ook nadenken over hun verdienmodel’

Geeft dit pakket boeren juridische zekerheid?

‘We leggen een juridisch geborgd pakket neer met natuurherstel, financiering en maatregelen. Daarmee willen we de provincies handvatten geven om vergunningen weer te kunnen verlenen. Daarom zeg ik: dit jaar moet het jaar van de doorbraak worden en volgend jaar het jaar van de vergunningverlening.’

Welke rol speelt grondgebondenheid in het pakket?

‘Dat is een brede maatregel. Het gaat niet alleen om stikstof, maar ook om waterkwaliteit, biodiversiteit, mestkringlopen en weidegang. We wilden voorkomen dat boeren nu te maken krijgen met een stikstofpakket en over een jaar weer met nieuwe eisen rond grondgebondenheid. Daarom hebben we ervoor gekozen dit nu direct mee te nemen.’

Hoe zorgt u ervoor dat boeren ook geld kunnen verdienen met deze omslag?

‘Als we boeren vragen te veranderen, moeten we ook nadenken over hun verdienmodel. Daarom investeren we in agrarisch natuurbeheer en omschakeling naar vormen van extensieve landbouw, zoals biologische landbouw of multifunctionele landbouw. Maar het gaat verder dan subsidies alleen. Ook de afzet, de keten en de markt moeten meebewegen. Daarom maken we afspraken met de keten om verduurzaming te stimuleren. Boeren moeten uiteindelijk een inkomen kunnen verdienen met wat de maatschappij van hen vraagt.’

Lees alles over de plannen van het kabinet op onze themapagina over stikstof

Wanneer merkt de sector daadwerkelijk verschil?

‘Het belangrijkste effect moet zijn dat vergunningverlening weer op gang komt. Als de wetgeving dit najaar wordt vastgelegd en de provincies hun natuurbeheerplannen actualiseren, dan verwacht ik dat ondernemers daar in 2027 de eerste resultaten van gaan zien.’

Uitvoering van alle stikstofplannen vraagt lange adem De uitvoering van de kabinetsplannen om Nederland van het stikstofslot te krijgen, vraagt een lange adem richting 2035. Er komt niet één Wet waar de Tweede Kamer over mag stemmen. In plaats daarvan worden verschillende elementen uit de plannen stapsgewijs uitgewerkt. Voor sommige onderdelen zijn nieuwe wetten of wetswijzigingen nodig, waarvoor steun van een meerderheid van de Tweede en Eerste Kamer nodig is. Daarvoor moet een langer traject worden doorlopen met onder meer consultaties en adviesaanvragen bij de Raad van State. Andere regelingen kan het kabinet zelf instellen. In het najaar wil Van Essen de eerste wapenfeiten presenteren. Dan gaat onder meer het wetsvoorstel voor de emissiedoelen naar de Tweede Kamer met het programma met maatregelen. Dit voorstel dient ter vervanging van de kritische depositiewaarde (KDW) in de wet. In het derde kwartaal van 2026 zet het kabinet in op een nieuwe maatwerkaanpak voor PAS-melders, waarbij per bedrijf wordt gezocht naar een route naar een legale situatie. Eind 2026 volgt onder meer een besluit over het afromen van varkensrechten. Ook wordt dan de uitwerking verwacht van de managementmaatregelen voor melkveehouders. Begin 2027 volgt de wetenschappelijke validatie van bedrijfsspecifieke normen. Verder worden dan de harde afspraken gemaakt met de ketenpartijen over stimulering van biologische landbouw. Ook moeten in die periode de zonering en de afspraken daarover met de provincies verder zijn uitgewerkt. Begin 2027 worden de regels voor zonering vastgesteld, die later in werking treden. In het najaar van 2027 volgt de consultatie van de wetgeving over de emissienormen. Ook wordt dan het definitieve Natuurplan bij de Europese Commissie ingediend. Eind 2027 - of mogelijk eerder - volgt de invoering van de juridisch houdbare rekenkundige ondergrens.