Zoneringsplannen zetten boer, kabinet en provincies op scherp

Daarmee lijkt Den Haag een koers te kiezen die provincies deels al zijn ingeslagen. Tegelijkertijd dreigt juist daar een nieuw spanningsveld te ontstaan. Want waar de ene provincie werkt met zones van 250 meter, kiest de andere voor 500 meter en circuleren in Den Haag plannen voor zones tot mogelijk 1 kilometer. Voor boeren rond natuurgebieden kan dat grote gevolgen hebben.

Op vrijdag 26 juni wordt duidelijk of de zonering ook consequenties heeft voor het gebruik van gewasbescherming, dierwaardigheid en grondgebondenheid. Tot die tijd blijft het gissen voor de ruim 4.000 agrarische bedrijven binnen een kilometer van Natura 2000.

Lees ook: Dit weten we over het stikstofpakket

LTO-voorzitter Ger Koopmans waarschuwt voor voorbarige conclusies. ‘De stikstofplannen zijn nog volop in ontwikkeling’, schrijft hij in een ledenbrief. Volgens hem worden in politiek Den Haag nog altijd fundamentele discussies gevoerd. ‘Op alle onderdelen van het zomerpakket vindt nog uitwerking én onderhandeling plaats.’

Tegelijkertijd groeit de spanning op het boerenerf. Veel agrarisch ondernemers kampen al jarenlang met onzekerheid over vergunningen en investeringen. Juist daarom stelt LTO een harde voorwaarde aan de nieuwe aanpak: de vergunningverlening moet weer op gang komen. ‘De plannen moeten garanderen dat vergunningverlening weer loskomt en dat boeren en tuinders rechtszekerheid krijgen’, aldus Koopmans. Volgens hem heeft de sector weinig aan nieuwe maatregelen als daarmee de juridische impasse rond vergunningen niet wordt doorbroken.

Provincies lopen al vooruit

Terwijl Den Haag nog werkt aan zijn plannen, hebben verschillende provincies de afgelopen tijd al eigen strategieën ontwikkeld voor Natura 2000-gebieden.

In Gelderland is dat het meest zichtbaar. De provincie werkt met zogenoemde reductiegebieden van maximaal 500 meter rond kwetsbare natuur. Volgens een woordvoerder is die afstand gebaseerd op onderzoek van Wageningen University & Research en de Universiteit van Amsterdam. ‘Wij kiezen hiervoor omdat uit onderzoek blijkt dat directe neerslag van stikstof verdwijnt als de bron circa 500 meter verwijderd is. De stikstof komt dan in de deken terecht.’

Lees ook: 'Langer wachten is niet verantwoord, we moeten van het stikstofslot af'

Volgens provincie Gelderland heeft die aanpak tot concrete resultaten geleid. Zeventien vergunningen zijn verleend dankzij de versnellingsaanpak. Bovendien heeft Gelderland zich er bij het Rijk sterk voor gemaakt dat de landelijke plannen aansluiten bij de provinciale koers. ‘Rijksplannen die we niet kunnen uitleggen, gaan we niet uitvoeren’, stelt de provincie nadrukkelijk.

Ook provincie Utrecht werkt al langer aan zonering rond natuurgebieden. In het ontwerp van het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) is een zone van 250 meter opgenomen rond enkele Natura 2000-gebieden waar mestbeperkingen moeten gaan gelden. De provincie besloot de invoering daarvan onlangs twee jaar uit te stellen, van 1 januari 2027 tot 1 januari 2029.

Lees ook: Invoering stikstofzones Utrecht twee jaar uitgesteld

Volgens provincie Utrecht staat dat los van de plannen van het kabinet. De provincie wijst op de grote gevolgen voor agrarisch ondernemers en de juridische uitvoeringslast voor de overheid. ‘Door de inwerkingtreding op te schuiven, ontstaat ruimte om de maatregelen zorgvuldig uit te werken en kunnen betrokkenen zich beter voorbereiden.’

De grote vraag is hoe de toekomstige landelijke zonering zich gaat verhouden tot de bestaande provinciale plannen. Waar provincie Utrecht inzet op 250 meter en provincie Gelderland op 500 meter, wordt in Den Haag gesproken over zones die mogelijk tot 1 kilometer rond Natura 2000-gebieden kunnen reiken. Daarnaast hanteren sommige provincies juist een flexibele benadering waarbij gebiedskenmerken leidend zijn. Dat roept de vraag op of straks nog ruimte blijft voor provinciaal maatwerk.

Provincie Utrecht verwacht dat het kabinet ruimte laat voor regionale verschillen. ‘We gaan ervan uit dat de maatregelen waar het Rijk mee komt geborgd zijn en dat er ruimte blijft voor maatwerk gezien het grote landschappelijke en planologische verschil tussen provincies.’

Ook provincie Flevoland benadrukt dat punt. Die provincie vreest dat uniforme maatregelen onvoldoende rekening houden met de specifieke situatie in de polder. ‘Flevoland vraagt geen uitzonderingspositie op de doelen, maar ruimte voor een andere invulling van dezelfde opgave’, schreef die provincie onlangs in een brief aan het kabinet. Flevoland wil sturen op effect en doelbereik, niet op uniforme maatregelen.

Volgens provincie Flevoland zijn instrumenten zoals zonering daar beperkt toepasbaar omdat veel agrarische bedrijven buiten de relevante afstanden tot Natura 2000-gebieden liggen. Daardoor kan de impact op landbouwbedrijven groot zijn, terwijl het effect op natuurherstel relatief beperkt blijft.

Nieuwe rol agrarisch natuurbeheer

Binnen de zones rond Natura 2000-gebieden ziet het kabinet een grote rol voor agrarisch natuurbeheer. Dit moet bijdragen aan de nieuwe verdienmodellen die het voor boeren in deze gebieden wil ontwikkelen en het draagt bij aan een oude natuurverplichting waaraan Nederland gebonden is.

In het in 2013 gesloten Natuurpact zegde het kabinet toe tot 2027 80.000 hectare nieuwe natuur te realiseren. Daarvan is anno 2026 ongeveer 53.000 hectare gerealiseerd. De resterende 27.000 hectare wil het kabinet grotendeels realiseren in bufferzones rond Natura 2000-gebieden en in verbindingsgebieden tussen natuurgebieden.

‘Het gaat de versnippering van natuur tegen en zorgt voor robuuste natuur die tegen een stootje kan’, zei minister Jaimi van Essen van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur onlangs tijdens een natuurdebat in de Tweede Kamer. Het Planbureau voor de Leefomgeving onderzoekt momenteel welke bijdrage zonering kan leveren aan die natuuropgave.

Daarmee komt ook de discussie over financiering nadrukkelijk op tafel. Tijdens hetzelfde natuurdebat pleitten verschillende Kamerfracties voor meer geld voor Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb). Het vorige kabinet wilde daarvoor structureel 500 miljoen euro per jaar reserveren. Uiteindelijk bleef daarvan in de huidige begroting 200 miljoen euro voor 2026 en 165 miljoen euro per jaar daarna over.

Lees ook: Agrarisch natuurbeheer groeit in jaar tijd met 5.000 hectare

Vanuit de Kamer klinkt de zorg dat dit onvoldoende zal zijn voor alle opgaven in de toekomstige bufferzones. Bovendien zijn er in delen van het land al wachtlijsten van boeren die willen deelnemen aan ANLb-regelingen.

Van Essen erkende tijdens het debat dat de beschikbare middelen niet toereikend zijn voor alle ambities. ‘De middelen voor agrarisch natuurbeheer zijn onvoldoende voor alle natuurdoelen die we hebben. We moeten keuzes maken.’

Boeren wachten op duidelijkheid

Voor boeren rond Natura 2000-gebieden draait de discussie uiteindelijk om meer dan alleen natuurbeleid. Het gaat om investeringen, bedrijfsontwikkeling en de vraag of er nog toekomstperspectief is. LTO benadrukt dat ondernemers bereid zijn verdere stappen te zetten richting verduurzaming, maar vraagt tegelijkertijd om duidelijkheid. ‘We hebben in Nederland de meest innovatieve boeren ter wereld’, schrijft Koopmans. ‘Maar daarna moet het ook wel een keer klaar zijn.’

Of het kabinet erin slaagt een aanpak te presenteren die zowel natuurherstel als vergunningverlening dichterbij brengt, wordt op 26 juni duidelijk. Tot die tijd blijft vooral één vraag boven de markt hangen: kiest Den Haag voor een uniforme landelijke aanpak of blijft er ruimte voor de provinciale maatwerkoplossingen die inmiddels in ontwikkeling zijn? Juist dat antwoord kan bepalen hoe de toekomst eruitziet voor duizenden boerenbedrijven rond Natura 2000-gebieden.

Zorgen om gevolgen nieuw Natura 2000-gebied

Landbouwminister Jaimi van Essen is van plan om langs de hele Nederlandse Noordzeekust een nieuw Natura 2000-gebied aan te wijzen. Volgens de minister is hij juridisch gehouden aan de aanwijzing van het gebied tot Vogelrichtlijngebied als gevolg van het Noordzeeakkoord dat in 2020 werd gesloten.

Het nieuwe gebied moet in het zuiden aansluiten op het al bestaande Natura 2000-gebied Voordelta en in het noorden bij het gebied Noordzeekustzone.

Onbekend is nog wat de aanwijzing betekent voor de vergunningverlening in en om het gebied, dus ook op het vasteland. In Noord- en Zuid-Holland hebben diverse organisaties en partijen hun zorgen geuit. Zo hebben BBB en VVD in Noord-Holland Statenvragen gesteld. Zij willen weten wat de gevolgen zijn voor de vergunningverlening en toekomstige ontwikkelingen langs de kust.

‘Gigantisch probleem’

Chemicus Wouter de Heij, bekend van diverse stikstofonderzoeken, noemt het plan voor een dergelijk nieuw Natura 2000-gebied desastreus. En dat terwijl er volgens de laatste Aerius-metingen geen stikstofprobleem meer is voor de kust. ‘Als de kust Natura 2000 wordt, wordt er een probleem gecreëerd van gigantische proporties, zeker in combinatie met kilometerzones’, schrijft De Heij op X.

De chemicus noemt de combinatie van een nieuw Natura 2000-gebied en de voorgenomen zonering een ‘onmogelijke situatie’. ‘Het betekent dat vrijwel alle eilanden stikstofvrij zullen moeten worden. Ook de laatste boeren moeten dan weg van Schiermonnikoog. Vlieland en Terschelling zullen 100 procent autovrij moeten worden. Vissers en andere schepen hebben geen plek meer’, schetst hij de situatie die in zijn ogen ontstaat.

Vogelbescherming Nederland bejubelt het plan van de minister juist en wijst erop dat het gebied een belangrijk rust- en voedselgebied is voor vogels.

Volg de laatste ontwikkelingen rond de stikstofaanpak op onze overzichtspagina

Van Essen heeft aangekondigd dat het ontwerpaanwijzingsbesluit nog dit jaar ter inzage wordt gelegd. Dan pas wordt duidelijk hoe het gebied en zijn begrenzing eruit gaan zien.